Nauka chińskiego: gramatyka z lekcji 3

W tej lekcji poznamy czasownik „być” 是, zaimki pytające 什么 i 谁, partykułę określającą 的 (wyrażającą m.in. przynależność), budowę chińskich imion i nazwisk oraz różnicę między 学生 a 同学.

Czasownik 是 (być)

Czasownik „być” 是 shì jest używany znacznie rzadziej niż w języku polskim.

Pamiętasz czasowniki przymiotnikowe (przymiotniki w funkcji orzeczenia) z lekcji 1 i 2?

Chodzi o 好 hǎo „być dobrym”, 客气 kèqi „być uprzejmym” i 高兴 gāoxìng „być zadowolonym, szczęśliwym”. Ta lekcja dodaje jeszcze jeden: 老 lǎo „być starym”.

Zapamiętaj dwie zasady dotyczące tych czasowników:
1. w zdaniu oznajmującym mają znaczenie porównawcze. Przykład: 他老， „On jest stary, podczas gdy…”. Aby usunąć porównanie, dodaje się przysłówek 很 hěn: 他很老。 „On jest (bardzo) stary.”
2. czasowniki przymiotnikowe zawierają już w sobie czasownik „być”. Dlatego nigdy nie stawia się 是 shì przed czasownikiem przymiotnikowym.

Poniższe zdanie jest więc błędne: 他是老。
A jednak to jeden z najbardziej uporczywych błędów – także u Polaków, bo po polsku mówimy „on jest stary”. Wciąż poprawiam go nawet u uczniów trzeciego roku.

是 występuje więc tylko z rzeczownikami (po polsku orzecznik stoi wtedy w narzędniku: „jestem nauczycielem”):
他是老师。 Tā shì lǎoshī. On jest nauczycielem.
他是谁？ Tā shì shéi? Kim on jest?
她是我的同学。 Tā shì wǒ de tóngxué. To moja koleżanka z klasy.

Pytanie szczegółowe: 什么 i 谁

W poprzedniej lekcji poznaliśmy pytanie rozstrzygające, czyli takie, na które odpowiada się „tak” albo „nie”. Tworzy się je, stawiając 吗 ma na końcu zdania.
Przykład: 你是老师吗？ Nǐ shì lǎoshī ma? Czy jesteś nauczycielem?

Pytanie szczegółowe to pytanie, na które nie można odpowiedzieć ani „tak”, ani „nie”: wymaga ono podania informacji. Używa się w nim wtedy zaimków pytających.

Oto dwa zaimki pytające z tej lekcji:

什么 shénme znaczy „co”, „jaki”. Odnosi się do przedmiotów lub pojęć.
谁 shéi znaczy „kto”. Odnosi się do osób.

Co trzeba zapamiętać o pytaniach szczegółowych: nie ma inwersji podmiotu, a zaimek pytający stoi dokładnie w miejscu słowa, które pojawi się w odpowiedzi. To bardzo wygodne: po polsku zaimek pytający przesuwa się na początek zdania („Kim on jest?” – „On jest nauczycielem”), a po chińsku zostaje na swoim miejscu.

他是谁？ Tā shì shéi? Kim on jest?
他是李老师。 Tā shì Lǐ lǎoshī. To nauczyciel Li.

你叫什么名字？ Nǐ jiào shénme míngzi? Jak masz na imię?
我叫月月。 Wǒ jiào Yuèyue. Mam na imię Yueyue.

Zaimki osobowe 他 i 她

Po chińsku „on” i „ona” wymawia się dokładnie tak samo: tā. Zapisuje się je jednak dwoma różnymi znakami:

他 tā: on (rodzaj męski)
她 tā: ona (rodzaj żeński)

To rozróżnienie w piśmie pojawiło się w historii chińskiego niedawno: pochodzi z początku XX wieku i powstało pod wpływem języków europejskich. W mowie tylko kontekst pozwala ustalić, o kim mowa. Na początku to zbija z tropu, potem przestaje się o tym myśleć.

Podsumowanie poznanych dotąd zaimków osobowych:
我 wǒ: ja
你 nǐ: ty
他 tā: on
她 tā: ona
我们 wǒmen: my
你们 nǐmen: wy
他们 tāmen: oni
她们 tāmen: one

Partykuła określająca 的

的 de jest partykułą określającą. Łączy określenie, czyli informację uzupełniającą, z wyrazem określanym, czyli tym, o czym mowa:

Przykład: 老师的名字 lǎoshī de míngzi: imię nauczyciela. Mowa tu o imieniu 名字, ale nie o byle jakim. Określenie precyzuje, o które chodzi: o imię nauczyciela, a nie kogoś innego.

Często mówi się o partykule „dzierżawczej”. To uproszczenie: posiadanie jest tylko szczególnym przypadkiem określenia. Zresztą określeniem może być pojedyncze słowo, ale też całe zdanie, które po polsku oddamy najczęściej zdaniem względnym (z „który”).

Na przykład: 叫月月的学生: uczeń lub uczniowie, którzy mają na imię Yueyue.

Zwróć uwagę, że szyk jest odwrotny niż w polskim, gdzie tej konstrukcji odpowiada najczęściej dopełniacz stojący po rzeczowniku (imię nauczyciela). Ma to kluczowe znaczenie przy rozróżnianiu podobnych do siebie grup wyrazów:
老师的学生 lǎoshī de xuéshēng: uczniowie nauczyciela
学生的老师 xuéshēng de lǎoshī: nauczyciel uczniów

Ten sam mechanizm działa z zaimkami osobowymi i daje zaimki dzierżawcze:
我的: mój, moja, moje
你的: twój, twoja, twoje
他的: jego
她的: jej

Na przykład:
我的老师 wǒ de lǎoshī: mój nauczyciel
她的同学 tā de tóngxué: jej koleżanka z klasy

Wyraz określany może zniknąć, gdy jest domyślny albo nieznany. Zaimek dzierżawczy występuje wtedy samodzielnie, zamiast rzeczownika:
我的: mój, moja, moje – w znaczeniu „ten mój, ta moja”
李老师的 Lǐ lǎoshī de: ten albo ta nauczyciela Li

Budowa chińskich imion i nazwisk

W języku chińskim nazwisko (姓 xìng) stoi zawsze przed imieniem (名字 míngzi). W polszczyźnie jest odwrotnie: mówimy „Jan Kowalski” – najpierw imię, potem nazwisko.

Przykład: 李明 Lǐ Míng, gdzie 李 to nazwisko, a 明 – imię.

Nazwiska składają się z jednego znaku – poza nielicznymi wyjątkami, które mają dwa. Imiona mają jeden lub dwa znaki.

Aby uprzejmie zwrócić się do kogoś, używa się nazwiska, po którym następuje tytuł:
李老师 Lǐ lǎoshī: nauczyciel Li
王先生 Wáng xiānsheng: pan Wang

Różnica między 学生 a 同学

学生 xuéshēng znaczy „uczeń, student”. To ogólne określenie kogoś, kto się uczy.
Przykład: 他是学生。 Tā shì xuéshēng. On jest studentem.

同学 tóngxué znaczy „kolega (koleżanka) z klasy”. Dosłownie: 同 „ten sam” i 学 „uczyć się” ⟶ ci, którzy uczą się razem. Słowo zakłada więc relację między osobami.
Przykład: 她是我的同学。 Tā shì wǒ de tóngxué. To moja koleżanka z klasy.

Innymi słowy, 学生 określa status, 同学 – relację. Nauczyciel używa 同学 do zwracania się do swoich uczniów, często w liczbie mnogiej: 同学们 tóngxuémen.

同学 służy też jako tytuł, na równi z „nauczyciel”, „pan” czy „pani”: 李同学 „uczeń lub uczennica Li”.

W tej funkcji łatwo je rozpoznać, bo stoi wtedy po nazwisku.