Nauka chińskiego: kultura, lekcja 2

Dialog z lekcji 2 przedstawia spotkanie pana Li i pani Bai. To okazja, by zobaczyć, jak Chińczycy posługują się nazwiskami i jakich form grzecznościowych używają, a przede wszystkim, by zrozumieć dwa wyrażenia, które będziesz słyszeć na co dzień: 对不起 i 没关系. Za tymi formułami kryją się dwa kluczowe pojęcia chińskiego życia społecznego: twarz i 关系 guānxi, czyli relacje.

1. Chińskie nazwiska

W Chinach nazwisko 姓 xìng stanowi oś tożsamości. Odwrotnie niż w polskim, gdzie mówimy „pan Kowalski”, czyli najpierw tytuł, potem nazwisko, chiński stawia nazwisko zawsze na pierwszym miejscu: 李先生 Lǐ xiānsheng, czyli pan Li.

Niemal wszystkie chińskie nazwiska są jednosylabowe, czyli zapisuje się je jednym znakiem. Najczęstsze z nich to:

Istnieje wprawdzie kilka nazwisk dwuznakowych, tzw. 复姓 fùxìng, na przykład 欧阳 Ōuyáng lub 司马 Sīmǎ. Są one jednak rzadkie.

Przyjrzyj się bliżej samemu znakowi 姓: składa się z klucza 女 (kobieta) i 生 (rodzić się) ⟶ „zrodzony z kobiety”. Etymologia odsyła do dawnych społeczności, w których pochodzenie dziedziczono po matce. Chiny są społeczeństwem patrylinearnym od tysiącleci, ale pismo zachowało ślad czegoś przeciwnego. To właśnie taki rodzaj skamieliny, jaki bardzo lubię pokazywać.

Nazwiska te wylicza klasyczny wiersz, którego uczą się wszystkie chińskie dzieci: 百家姓 Bǎijiāxìng, „sto nazwisk rodowych”, ułożony w czasach dynastii Song, w X wieku. W rzeczywistości wymienia ponad pięćset nazwisk ułożonych w rymowane wersy. Do dziś przywołuje się go, ilekroć mowa o chińskich nazwiskach.

Warto odnotować nowe zjawisko: coraz więcej rodziców przekazuje dziecku nazwisko matki, a nawet łączy oba nazwiska. Do 1980 roku dziecko niemal zawsze otrzymywało nazwisko ojca; od tego czasu ustawa o małżeństwie pozwala wybrać jedno lub drugie. Od 2016 roku, gdy dopuszczono drugie dziecko, niektóre rodziny dają starszemu dziecku nazwisko ojca, a młodszemu – nazwisko matki. Według raportów Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (公安部 Gōng'ānbù) w 2020 roku mniej więcej co trzynasty noworodek nosił nazwisko matki.

Pojawiają się nawet podwójne nazwiska nowego typu, tzw. 新复姓 xīn fùxìng, łączące nazwisko ojca i nazwisko matki. Dziecko, którego ojciec nazywa się 周 Zhōu, a matka 朱 Zhū, może więc nosić nazwisko 周朱 Zhōuzhū lub 朱周 Zhūzhōu. W Szanghaju takie nazwiska złożone nosiło już w 2018 roku 2,5% noworodków. Nie należy ich mylić z tradycyjnymi 复姓 fùxìng, takimi jak 欧阳 Ōuyáng, które przekazuje się z pokolenia na pokolenie od stuleci.

2. Tytuły 先生 i 女士

W dialogu słyszymy 白女士 Bái nǚshì (pani Bai) i 李先生 Lǐ xiānsheng (pan Li). To dwie najczęstsze formy grzecznościowe we współczesnym języku chińskim.

先生 xiānsheng, dosłownie „ten, który urodził się wcześniej” ⟶ ten, kto ma więcej doświadczenia. Słowo to długo służyło do okazywania szacunku uczonym i nauczycielom; dziś w sytuacjach oficjalnych odpowiada mu nasze „pan”.

女士 nǚshì, dosłownie „kobieta uczona” ⟶ pani. To najbardziej neutralny i najuprzejmiejszy tytuł, jakim można zwrócić się do dorosłej kobiety.

Inne tytuły poznasz w kolejnych lekcjach: 老师 lǎoshī (nauczyciel) już w lekcji 3 albo 同学 tóngxué (kolega ze szkoły, uczeń), który służy też jako tytuł, gdy zwracamy się do studenta. Podobnie jak w polszczyźnie („panie doktorze”, „pani profesor”), tytuł zawodowy może w chińskim zastąpić formę grzecznościową.

3. 对不起 i 没关系: jak przepraszać po chińsku

W dialogu pojawia się bardzo częsta wymiana zdań:

Te dwie formuły to znacznie więcej niż wymiana uprzejmości. Ich znaki niosą dwa centralne pojęcia cywilizacji chińskiej: twarz i relacje.

3.1 对不起: nie móc spojrzeć komuś w twarz

对不起 można rozłożyć następująco:

  • 对 duì – stać naprzeciw, stawić czoła
  • 不起 bùqǐ – nie dać rady podnieść (po czasowniku oznacza niemożność wykonania czynności)

Dosłownie znaczy to więc „nie jestem w stanie spojrzeć ci w twarz” ⟶ przepraszam. Ktoś wyrządził krzywdę i nie śmie już spojrzeć drugiej osobie w twarz. Formuła dotyczy więc bezpośrednio kwestii, jaką jest twarz, 面子 miànzi, jeden z filarów chińskiego życia społecznego.

3.2 没关系: żadna więź nie ucierpiała

没关系 można rozłożyć następująco:

  • 没 méi – nie mieć (przeczenie 有)
  • 关系 guānxi – związek, relacja

Dosłownie: „nie ma to żadnych konsekwencji dla naszej relacji”. Odpowiadając 没关系, uspokajamy drugą osobę: incydent nie naruszył więzi. To sposób na przywrócenie równowagi.

4. Pojęcie twarzy w Chinach: 面子

Twarz, 面子 miànzi, to zapewne najprzydatniejszy klucz do zrozumienia chińskiego społeczeństwa. Oznacza reputację, wizerunek społeczny i szacunek, jakim ktoś cieszy się w swoim otoczeniu.

W rzeczywistości są dwie twarze:

  • 面子 miànzi – twarz społeczna, związana z pozycją, sukcesem i tym, jak postrzegają nas inni. Można ją komuś dać (给面子 gěi miànzi, dosłownie „dać komuś twarz”, czyli okazać szacunek) albo ją stracić (丢面子 diū miànzi). W polszczyźnie przyjęły się zresztą wyrażenia „stracić twarz” i „zachować twarz” – to ta sama idea.
  • 脸 liǎn – twarz moralna, związana z uczciwością i charakterem. Traci się ją, popełniając czyn haniebny (不要脸 búyào liǎn, „bezwstydny”).

W codziennym życiu przekłada się to na bardzo konkretne zachowania:

  • nie krytykuje się nikogo publicznie: naraziłoby go to na utratę twarzy przed innymi;
  • podarować komuś kosztowny prezent albo zaprosić go do dobrej restauracji to „dać mu twarz”;
  • zbyt bezpośrednia odmowa przyjęcia zaproszenia lub prezentu może zostać odebrana jako zniewaga.

5. 关系 guānxi: sieć relacji

Słowo 关系 guānxi, które przed chwilą pojawiło się w 没关系, ma znacznie szerszy zakres. Termin guānxi oznacza ogół relacji międzyludzkich – rodzinnych, przyjacielskich, zawodowych – które porządkują życie społeczne.

Nie jest to „sieć kontaktów” w zachodnim rozumieniu; nieco bliżej im do tego, co po polsku nazywamy „znajomościami”. Relacje guānxi opierają się na wzajemności i obopólnym zobowiązaniu: jeśli ktoś wyświadczy ci przysługę, masz wobec niego moralny dług, który pewnego dnia trzeba spłacić. Ta logika przenika rodzinę, handel i pracę.

Relacje guānxi nie są ani korupcją, ani faworyzowaniem, choć granica nie zawsze jest wyraźna, a sami Chińczycy spierają się o to między sobą. To przede wszystkim system zaufania odziedziczony po myśli konfucjańskiej, w której jednostkę określają jej relacje z innymi. Kto to zrozumie, ten zrozumie, dlaczego tak często jada się razem, dlaczego daje się prezenty i dlaczego przed rozmową o interesach spędza się wspólnie czas.

6. Czy w Chinach można powiedzieć, że nie ma się dobrze?

W dialogu z lekcji 2 pan Li zaskakująco odpowiada na pytanie 你好吗？:

Taka odpowiedź jest bardzo nietypowa. W Chinach 你好吗？ to przede wszystkim formuła grzecznościowa, zupełnie jak nasze „Co słychać?”, na które zwykle odpowiadamy „W porządku”, nie zastanawiając się. Oczekiwana odpowiedź jest niemal zawsze pozytywna:

  • 我很好。 Wǒ hěn hǎo. – „Mam się dobrze.”
  • 还好。 Hái hǎo. – „Jakoś leci.”
  • 还可以。 Hái kěyǐ. – „Może być.”

Powiedzieć 我不好 komuś, kogo zna się słabo, to narazić go na utratę twarzy (nie będzie wiedział, co odpowiedzieć), a także stracić własną twarz (odsłania się swoją słabość). Omówione przed chwilą pojęcie odgrywa więc rolę również tutaj.

W gronie bliskich przyjaciół czy w rodzinie rozmawia się oczywiście szczerzej. Jednak przy pierwszym spotkaniu, takim jak w dialogu, podobna szczerość zbiłaby Chińczyka z tropu.

Dialog świadomie gra więc z tą regułą. Właśnie dlatego Chińczyków tak bawi.