เรียนภาษาจีน: วัฒนธรรม บทที่ 3

บทสนทนาของบทที่ 3 เล่าถึงการพบกันระหว่างนักเรียนหญิง 月月 Yuèyue กับอาจารย์ 李明 Lǐ Míng เราจะได้เห็นว่าคนจีนเรียกครูอาจารย์อย่างไร ชื่อคนจีนประกอบขึ้นอย่างไร และชื่อบอกอะไรเกี่ยวกับวัฒนธรรมจีนบ้าง

1. การทักทายครูอาจารย์ในประเทศจีน

ในบทสนทนา 月月 Yuèyue พูดกับคู่สนทนาว่า: 你是李明老师吗？ Nǐ shì Lǐ Míng lǎoshī ma?: "คุณคืออาจารย์หลี่ หมิงใช่ไหม?"

ในประเทศจีน จะไม่เรียกครูอาจารย์ด้วยชื่อตัวเพียงอย่างเดียว รูปแบบมาตรฐานคือ นามสกุล + 老师 lǎoshī หลี่ หมิง จึงถูกเรียกว่า 李老师 Lǐ lǎoshī: "อาจารย์หลี่"

คำว่า 老师 lǎoshī ยังใช้กว้างกว่าแวดวงโรงเรียนมาก ใช้แสดงความเคารพต่อผู้ที่เรายอมรับในความสามารถหรือประสบการณ์ได้ทุกคน ไม่ว่าจะเป็นช่างฝีมือ ศิลปิน หรือวิทยากร ผมเองก็ถูกเรียกแบบนี้ตั้งแต่ไปจีนครั้งแรก ๆ และใช้เวลาอยู่พักหนึ่งกว่าจะเข้าใจว่ามันไม่ใช่ชื่อของอาชีพ แต่เป็นคำแสดงความสุภาพ

ในบทที่ 2 เราได้เรียนคำนำหน้า 先生 xiānsheng (นาย) และ 女士 nǚshì (นาง) ซึ่งใช้ในบริบทที่เป็นทางการ คำนำหน้า 老师 ก็ใช้แบบเดียวกัน: นามสกุล + คำนำหน้า ไม่มีการสลับลำดับ

2. โครงสร้างชื่อและนามสกุลในประเทศจีน

ในภาษาไทยเราพูดว่า "สมชาย แสงทอง" คือชื่อตัวมาก่อน แล้วจึงเป็นนามสกุล ส่วนในภาษาจีน กลับกันเสมอ: นามสกุล (姓 xìng) มาก่อนชื่อตัว (名 míng)

ลำดับนี้สะท้อนโลกทัศน์ที่ให้ส่วนรวม คือครอบครัวและวงศ์ตระกูล มาก่อนตัวบุคคล เมื่อแนะนำตัวจึงบอกความเป็นสมาชิกของครอบครัวก่อน แล้วจึงบอกตัวตนของตนเอง

นามสกุลจีนโดยทั่วไปประกอบด้วยตัวอักษรเพียงตัวเดียว ที่พบบ่อยที่สุดคือ 王 Wáng, 李 Lǐ, 张 Zhāng, 刘 Liú และ 陈 Chén เฉพาะห้านามสกุลนี้ก็มีผู้ใช้หลายร้อยล้านคนแล้ว

ส่วนชื่อตัวมี หนึ่งหรือสองตัวอักษร ชื่อตัวที่มีตัวอักษรเดียว เช่น 明 Míng ทำให้ชื่อเต็มมีสองพยางค์ (李明) ส่วนชื่อตัวที่มีสองตัวอักษร เช่น 小明 Xiǎomíng ทำให้ชื่อเต็มมีสามพยางค์ (李小明)

3. คนจีนเลือกชื่อกันอย่างไร

ในประเทศไทย ชื่อมักตั้งตามความหมายที่เป็นมงคล ส่วนในจีน การเลือกชื่อก็เป็นเรื่องที่คิดอย่างรอบคอบไม่แพ้กัน เพราะ ตัวอักษรแต่ละตัวมีความหมายในตัว

ชื่อ 明 Míng เป็นตัวอย่างที่ดี ประกอบด้วยสองส่วน คือ 日 rì (ดวงอาทิตย์) และ 月 yuè (ดวงจันทร์) แปลว่า "สว่าง สุกใส กระจ่าง" พ่อแม่ที่ตั้งชื่อลูกแบบนี้ย่อมอวยพรให้ลูกมีอนาคตสดใสและมีสติปัญญาเฉียบแหลม

ชื่อ 月月 Yuèyue ซึ่งเป็นชื่อของนักเรียนหญิงในบทสนทนา เกิดจากการซ้ำตัวอักษร 月 yuè (ดวงจันทร์) การซ้ำแบบนี้เรียกว่า 叠名 diémíng ให้ความรู้สึกเอ็นดูและไพเราะ พบได้บ่อยมากในชื่อผู้หญิงและชื่อเล่น

ต่อไปนี้คือแนวคิดที่พบบ่อยในการตั้งชื่อของคนจีน:

  • ธรรมชาติ: 雪 xuě (หิมะ), 海 hǎi (ทะเล), 林 lín (ป่าไม้)
  • คุณธรรม: 德 dé (คุณธรรม), 信 xìn (ความซื่อสัตย์), 义 yì (ความชอบธรรม)
  • ความมุ่งหวัง: 强 qiáng (เข้มแข็ง), 志 zhì (ความมุ่งมั่น), 飞 fēi (บินสูง)
  • ความงาม: 美 měi (ความงาม), 丽 lì (ความสง่างาม), 花 huā (ดอกไม้)

บางครอบครัวถึงกับปรึกษาหมอดู 八字 bāzì (หรือ "แปดอักษร" ในโหราศาสตร์จีน) เพื่อเลือกชื่อที่ตัวอักษรช่วยทำให้ธาตุทั้งห้าสมดุล (五行 wǔxíng: ทอง ไม้ น้ำ ไฟ ดิน) ตามวันและเวลาเกิดของเด็ก ผมเองก็บอกไม่ได้ว่าทุกวันนี้ธรรมเนียมนี้แพร่หลายแค่ไหน แต่ดูจะยังมีชีวิตชีวาในชนบทมากกว่าที่เซี่ยงไฮ้

4. เรียกคนจีนด้วยชื่อตัวได้ไหม?

ในประเทศไทย การเรียกกันด้วยชื่อเล่นหรือชื่อตัวเป็นเรื่องปกติมาก ส่วนในจีน เรื่องนี้ละเอียดอ่อนกว่า

ในหมู่เพื่อนสนิทหรือในครอบครัว จะใช้ชื่อตัว โดยมักอยู่ในรูปที่แสดงความเอ็นดู เช่น การซ้ำพยางค์ (明明 Míngmíng) หรือการเติมคำว่า 小 xiǎo (เล็ก) ไว้หน้านามสกุลหรือชื่อตัว (小李 Xiǎo Lǐ, 小明 Xiǎo Míng)

ในบริบทที่เป็นทางการหรือในที่ทำงาน จะใช้ชื่อเต็มหรือรูปแบบ นามสกุล + คำนำหน้า ดังที่ได้เรียนไปแล้ว: 李老师 Lǐ lǎoshī, 王先生 Wáng xiānsheng, 张女士 Zhāng nǚshì

สำหรับผู้ที่อาวุโสกว่า ใช้คำว่า 老 lǎo (แก่ ในความหมายที่ให้ความเคารพ) นำหน้านามสกุลได้: 老李 Lǎo Lǐ, 老王 Lǎo Wáng คำว่า 老 ไม่ได้มีความหมายในทางลบเลย ตรงกันข้าม กลับแสดงถึงความนับถือและความสนิทสนม

5. การแปลงชื่อของตนเป็นภาษาจีน

เมื่อชาวต่างชาติไปถึงประเทศจีน มักอยากมีชื่อจีนเป็นของตนเอง มีแนวทางหลักอยู่สองแบบ:

การถ่ายเสียง คือการเลือกตัวอักษรจีนที่ออกเสียงใกล้เคียงกับชื่อเดิม เช่น "มาลี" อาจกลายเป็น 玛丽 Mǎlì และ "สมชาย" อาจกลายเป็น 宋猜 Sòngcāi ข้อดีคือชื่อยังฟังออกได้ ข้อเสียคือตัวอักษรที่เลือกมาอาจไม่ได้มีความหมายที่ต่อเนื่องหรือไพเราะในภาษาจีน

ชื่อแบบ "จีนแท้" คือการเลือกตัวอักษรตามความหมาย อย่างที่พ่อแม่ชาวจีนทำ เมื่อรวมกับนามสกุลจีนที่รับมาใช้ (มักเป็นนามสกุลที่ออกเสียงใกล้เคียงกับนามสกุลเดิม) ก็จะได้ชื่อจีนแท้ที่มีความหมาย เป็นแนวทางที่คนจีนชื่นชอบมากที่สุด เพราะแสดงถึงความตั้งใจที่จะก้าวเข้าหาวัฒนธรรมของเขา ชื่อจีนของผมเอง 李天翔 Lǐ Tiānxiáng ไม่ได้มาจากการถ่ายเสียงเลย แต่เลือกมาจากความหมายที่ต้องการจะสื่อ

ไม่ว่าจะเลือกแนวทางใด อย่าลืมกฎพื้นฐานว่า ในภาษาจีน นามสกุลอยู่หน้าเสมอ ถ้านามสกุลของคุณคือ แสงทอง และชื่อจีนของคุณคือ 明 Míng คุณก็จะชื่อ 桑明 Sāng Míng ไม่ใช่ "Míng Sāng"