Gramatyka 1

Nauka chińskiego: gramatyka z lekcji 1

Ta lekcja jest poświęcona przemieszczaniu się oraz określaniu położenia: jak powiedzieć, skąd wyruszamy, dokąd zmierzamy, co znajduje się po lewej lub po prawej stronie i jakim środkiem transportu gdzieś dotrzeć. Poznamy dwa nowe czasowniki przyimkowe, 从 i 往, uzupełnimy określenia miejsca poznane na poziomie 1 i wreszcie nazwiemy konstrukcję, której używasz już, nie wiedząc o tym: ciąg czasowników.

1. Czasownik przyimkowy 从 cóng: punkt wyjścia

„Czasownik przyimkowy” to czasownik, który pełni funkcję przyimka. Jest to wynik historycznej ewolucji języka chińskiego, w której czasowniki przekształcają się w przyimki. W trakcie tej ewolucji czasownik zachowuje jeszcze niektóre cechy czasownika, choć służy już jako przyimek.

从 znaczy „od, z, począwszy od”. Wprowadza punkt wyjścia przemieszczania się i – jak wszystkie okoliczniki w języku chińskim – stoi przed czasownikiem głównym.

Przykłady:

• 我从北京来。 Wǒ cóng Běijīng lái. Jestem z Pekinu.
• 你从哪儿来？ Nǐ cóng nǎr lái? Skąd jesteś?

从…到…: od … do …

W połączeniu z 到 (poziom 1, lekcja 13) 从 obejmuje całą trasę – zarówno w przestrzeni, jak i w czasie.

• 从这里到火车站坐三站。 Cóng zhèlǐ dào huǒchēzhàn zuò sān zhàn. Stąd do dworca są trzy stacje.
• 从我家到学校要半个小时。 Cóng wǒ jiā dào xuéxiào yào bàn ge xiǎoshí. Z mojego domu do szkoły jest pół godziny drogi.
• 从早上八点到晚上九点。 Cóng zǎoshang bā diǎn dào wǎnshang jiǔ diǎn. Od ósmej rano do dziewiątej wieczorem.

2. Czasownik przyimkowy 往 wǎng: kierunek

往 znaczy „w kierunku, do”. Tam, gdzie 从 wskazuje, skąd się przychodzi, 往 wskazuje, dokąd się idzie. Konstrukcja jest taka sama: czasownik przyimkowy wraz ze swoim dopełnieniem stoi przed czasownikiem. (Polszczyzna, tak jak chiński, wyraźnie rozróżnia trzy pytania: „skąd?”, „dokąd?” i „gdzie?”. Także szyk jest ten sam: wyraz funkcyjny stoi przed nazwą miejsca, jak w „z Pekinu”; polszczyzna dodaje jeszcze końcówkę przypadka.)

Czym różnią się 往 i 到?
往 wskazuje obrany kierunek, nie mówiąc, czy dociera się do celu; 到 wskazuje osiągnięty punkt. Stąd ich miejsce w zdaniu: 往 stoi przed czasownikiem i od niego zależy (往前走), podczas gdy 到 może występować samodzielnie (到上海了) albo stać po czasowniku, aby wyrazić rezultat (走到学校).

W dialogu:

• 从这里往前面走。 Cóng zhèlǐ wǎng qiánmiàn zǒu. Stąd idź prosto.
• 往左走吗？ Wǎng zuǒ zǒu ma? Idziemy w lewo?
• 不往左，往右走。 Bù wǎng zuǒ, wǎng yòu zǒu. Nie w lewo, tylko w prawo.

Inne przykłady:

• 往那边走。 Wǎng nàbiān zǒu. Idź w tamtą stronę.
• 你往哪儿走？ Nǐ wǎng nǎr zǒu? Dokąd idziesz?

Gdy oba czasowniki przyimkowe występują razem, szyk odpowiada logice trasy: najpierw skąd się wyrusza (从), potem dokąd się idzie (往), na końcu czasownik: 从这里往前面走。

3. Rzeczowniki położenia 左 zuǒ i 右 yòu

a) 左 i 右 same, po 往

Po 往 rzeczownik położenia występuje sam, bez przyrostka: 往左走 · 往右走.

b) 左边 / 右边: określenia miejsca

Aby określić położenie czegoś, używa się formy z przyrostkiem 边: 左边 zuǒbiān (lewa strona), 右边 yòubiān (prawa strona), 旁边 pángbiān (obok).

Zasadę znasz już z lekcji 13 poziomu 1: określenie miejsca stoi po nazwie miejsca, a partykuła 的 jest nieobowiązkowa (dodaje się ją raczej wtedy, gdy nazwa miejsca jest długa). (Polszczyzna robi dokładnie odwrotnie: przyimek stoi przed rzeczownikiem – „za księgarnią”, „obok supermarketu”.)

W dialogu:

• 超市的旁边是一家书店。 Chāoshì de pángbiān shì yì jiā shūdiàn. Obok supermarketu jest księgarnia.
• 饭店在书店的左边吗？ Fàndiàn zài shūdiàn de zuǒbiān ma? Czy restauracja jest po lewej stronie księgarni?
• 书店的右边是什么？ Shūdiàn de yòubiān shì shénme? Co jest po prawej stronie księgarni?
• 你坐我旁边。 Nǐ zuò wǒ pángbiān. Usiądź obok mnie.

c) Seria z 面: 前面 i 后面

Na poziomie 1 (lekcja 13) poznaliśmy złożone określenia miejsca z 边: 前边, 后边, 外边, 里边. Ta lekcja wprowadza te same określenia miejsca z 面: 前面 qiánmiàn (z przodu) i 后面 hòumiàn (z tyłu).

W dialogu:

• 不在左边，在书店的后面。 Bú zài zuǒbiān, zài shūdiàn de hòumiàn. Nie po lewej, tylko za księgarnią.
• 前面是地铁站。 Qiánmiàn shì dìtiězhàn. Z przodu jest stacja metra.

d) 在 lub 有? Dwa sposoby określania położenia

W dialogu występują obie konstrukcje, ale nie znaczą one tego samego. Porównaj:

• 右边有一家超市。 Yòubiān yǒu yì jiā chāoshì. Po prawej jest supermarket.
• 饭店在书店的后面。 Fàndiàn zài shūdiàn de hòumiàn. Restauracja znajduje się za księgarnią.

Różnica zależy od tego, o czym mówimy:

• 左边有一家水果店。 Zuǒbiān yǒu yì jiā shuǐguǒdiàn. Po lewej jest sklep z owocami. (opisuję, co widzę po lewej)
• 超市在书店的右边。 Chāoshì zài shūdiàn de yòubiān. Supermarket jest po prawej stronie księgarni. (mówię, gdzie jest supermarket)

Z 是 konstrukcja jest podobna do tej z 有, ale wskazuje coś w sposób wyłączny: 右边是一家水果店。 „Po prawej jest sklep z owocami” (i nic poza nim).

4. Ciąg czasowników

Chiński może łączyć dwa czasowniki (lub więcej) w jednym zdaniu bez żadnego wyrazu łączącego, tam gdzie wiele języków użyłoby spójnika lub przyimka. Czasowniki następują wtedy po sobie w chronologicznej kolejności czynności. Taką konstrukcję nazywa się zdaniem z ciągiem czasowników. To klasyczny przykład parataksy (zestawienia bez spójnika): czynności stoją obok siebie bez wyrazów łączących, a kolejność chronologiczna wystarcza, by ustalić logiczny związek między nimi. (Polszczyzna też to potrafi, zwłaszcza z czasownikami ruchu: „pójść kupić książkę”, „iść spać” – czasownik ruchu i bezokolicznik łączą się bez spójnika.)

W dialogu:

• 我们去小王姐姐的饭店吃早饭吧。 Wǒmen qù Xiǎo Wáng jiějie de fàndiàn chī zǎofàn ba. Chodźmy na śniadanie do restauracji starszej siostry Małego Wanga. (1. pójść do restauracji → 2. tam zjeść)
• 从这里往前面走，去坐地铁。 Cóng zhèlǐ wǎng qiánmiàn zǒu, qù zuò dìtiě. Stąd idź prosto i wsiądź do metra.

Inne przykłady:

• 我去书店买书。 Wǒ qù shūdiàn mǎi shū. Idę do księgarni kupić książkę.
• 我们去超市买水果。 Wǒmen qù chāoshì mǎi shuǐguǒ. Idziemy do supermarketu kupić owoce.

Szczególny przypadek: środek transportu

To najczęstsze użycie. W chińskim środka transportu nie wyraża przyimek ani przypadek (po polsku – narzędnik: „autobusem”, „metrem”), lecz właśnie czasownik (ściślej: czasownik przyimkowy): 坐 zuò, „siadać”, który nabiera wtedy znaczenia „jechać (środkiem transportu)”. Stoi więc przed czasownikiem ruchu: to jego logiczne miejsce – najpierw trzeba wsiąść do pojazdu, a dopiero potem jechać. Po polsku „jedziemy taksówką”, po chińsku – „siadamy w taksówce”.

W dialogu:

• 我们坐公交车去火车站。 Wǒmen zuò gōngjiāochē qù huǒchēzhàn. Jedziemy na dworzec autobusem.

Inne przykłady:

• 我们坐地铁去饭店吃早饭。 Wǒmen zuò dìtiě qù fàndiàn chī zǎofàn. Jedziemy metrem do restauracji na śniadanie. (trzy czasowniki w ciągu!)
• 我坐火车去上海。 Wǒ zuò huǒchē qù Shànghǎi. Jadę do Szanghaju pociągiem.
• 他坐出租车去医院。 Tā zuò chūzūchē qù yīyuàn. Jedzie do szpitala taksówką.
• 我坐地铁去学校上课。 Wǒ zuò dìtiě qù xuéxiào shàngkè. Jeżdżę metrem do szkoły na zajęcia.

Jeśli to ty prowadzisz, używa się 开车 kāichē (poziom 1, lekcja 17): 我开车去商店买东西。 Wǒ kāichē qù shāngdiàn mǎi dōngxi. Jadę samochodem do sklepu na zakupy.

5. 怎么 zěnme + czasownik: pytanie o sposób

Wyraz 怎么 pojawił się już w lekcji 17 poziomu 1: to zaimek pytający, który znaczy „jak” i – jak wszystkie wyrazy pytające w chińskim – stoi na miejscu odpowiedzi, czyli przed czasownikiem.

W dialogu:

• 上海的路太多，我们怎么走？ Shànghǎi de lù tài duō, wǒmen zěnme zǒu? Ile w Szanghaju ulic! Którędy pójdziemy?
• 火车站怎么走？ Huǒchēzhàn zěnme zǒu? Jak dojść na dworzec?

Odpowiedzią na pytanie z 怎么 jest bardzo często… zdanie z ciągiem czasowników (punkt 4):

• 你怎么去学校？ Nǐ zěnme qù xuéxiào? Jak jeździsz do szkoły?
  我坐地铁去。 Wǒ zuò dìtiě qù. Jeżdżę metrem.
• 你怎么回去？ Nǐ zěnme huíqù? Jak wrócisz?
  我坐火车回去。 Wǒ zuò huǒchē huíqù. Wrócę pociągiem.

6. Proste dopełnienia kierunkowe 回来 / 回去

Pojawiły się już w lekcji 9 poziomu 1; teraz omówimy je systematycznie.

来 oznacza zbliżanie się do mówiącego, 去 – oddalanie się od mówiącego. Dodane do czasownika czynnościowego nie wyrażają już samodzielnego przemieszczania się, lecz kierunek czynności względem położenia mówiącego: są to dopełnienia kierunkowe.

Czasownikiem czynnościowym jest tu 回 huí (wracać), którego nie używa się samodzielnie:

• 我回去。 Wǒ huíqù. Wracam (tam). (oddalam się od rozmówcy)
• 你回来了！ Nǐ huílai le! Już jesteś z powrotem! (zbliżasz się do mnie)

W dialogu:

• 小雨，星期天晚上回去，我们坐公交车去火车站，好不好？ Xiǎoyǔ, xīngqītiān wǎnshang huíqù… Xiaoyu, w niedzielę wieczorem, jak będziemy wracać (do Pekinu), pojedziemy na dworzec autobusem, dobrze?

Bai Xue i Gao Xiaoyu są w Szanghaju: wrócić do Pekinu to oddalić się od miejsca, w którym rozmawiają → 回去.

Doprecyzowanie miejsca

Jeśli chcemy nazwać miejsce, stawia się je między czasownikiem czynnościowym a dopełnieniem kierunkowym:

• 我回北京去。 Wǒ huí Běijīng qù. Wracam do Pekinu.
• 他回我家来。 Tā huí wǒ jiā lái. Wraca do mnie do domu.

Na koniec: „wracać do domu” to po prostu 回家 huí jiā, bez dopełnienia kierunkowego: 我下午六点回家。 Wǒ xiàwǔ liù diǎn huí jiā. Wracam do domu o szóstej po południu.