Nauka chińskiego: kultura, lekcja 10

Tekst tej lekcji opowiada o codzienności zagranicznego studenta na Uniwersytecie Pekińskim (北京大学 Běijīng Dàxué). To okazja, by zobaczyć, jak działa szkoła w Chinach, na jakiej idei nauki się opiera i co dzieje się między nauczycielem a jego uczniami.

1. Życie szkolne w Chinach

System edukacji obejmuje trzy główne etapy: szkołę podstawową (小学 xiǎoxué, sześć lat), niższą szkołę średnią (初中 chūzhōng, trzy lata) i wyższą szkołę średnią (高中 gāozhōng, trzy lata). Nauka jest obowiązkowa przez 9 lat, od szkoły podstawowej do końca niższej szkoły średniej.

Dni są długie. Chiński uczeń często przychodzi do szkoły między 7:00 a 7:30. Zajęcia (上课 shàngkè) zaczynają się około 8:00 i kończą (下课 xiàkè) około 16:30 lub 17:00. W wielu szkołach dochodzi do tego wieczorna nauka pod nadzorem, w wyższej szkole średniej czasem do 21:00.

Za to przerwa w południe (中午 zhōngwǔ) jest długa, często trwa dwie godziny. Uczniowie jedzą w stołówce, a potem ucinają sobie poobiednią drzemkę (午休 wǔxiū) – to zwyczaj mocno zakorzeniony w Chinach. Niektóre szkoły zapewniają nawet łóżka polowe. Kiedy pierwszy raz widzi się całą klasę śpiącą na ławkach, można pomyśleć, że coś się stało.

Poranna gimnastyka zbiorowa (早操 zǎocāo) to rytuał w większości szkół: wszyscy uczniowie zbierają się na boisku i wykonują zsynchronizowane ruchy przy muzyce puszczanej z głośników.

2. Chińskie podejście do nauki

W tekście nauczyciel mówi do studenta 今天要好好学习 jīntiān yào hǎohāo xuéxí „dzisiaj musisz się porządnie uczyć” i 学中文，要多说，多写 xué zhōngwén, yào duō shuō, duō xiě „żeby nauczyć się chińskiego, trzeba dużo mówić i dużo pisać”. Te dwa zdania streszczają pewną wizję nauki.

Chińska edukacja opiera się na głębokim przekonaniu: talent nie wystarczy, do sukcesu prowadzą wysiłek i powtarzanie. Ta idea wywodzi się z myśli konfucjańskiej. Konfucjusz (孔子 Kǒngzǐ) uważał, że każdy człowiek może się doskonalić przez naukę (学习 xuéxí), bez względu na pochodzenie.

Wszystko to streszcza przysłowie, którego polski odpowiednik jest dosłownie ten sam:

Stąd obfite prace domowe, ceniona nauka na pamięć i powtarzanie traktowane nie jako przykry obowiązek, ale jako normalna droga do biegłości. Znak 习 xí „ćwiczyć”, który poznajemy w tej lekcji, mówi dokładnie to samo: w dawnej formie przedstawia pisklę, które macha skrzydłami, żeby nauczyć się latać.

Ten model może się wydawać surowy. Ale wychowuje też uczniów, którzy nie boją się długiej pracy.

3. Relacja między nauczycielem a uczniem

Nauczyciel (老师 lǎoshī) cieszy się wielkim szacunkiem. To słowo nie oznacza tylko zawodu: to tytuł honorowy, którego używa się także wobec kogoś, kogo uważa się za przewodnika albo mistrza w danej dziedzinie. Pojawiło się to już w lekcji 3: do nauczyciela zwracamy się, podając jego nazwisko, a po nim 老师, np. 李老师 Lǐ lǎoshī („nauczyciel Li”).

Ten szacunek ma długą historię. Tradycja konfucjańska stawia mistrza bardzo wysoko, niemal na równi z ojcem, jak mówi znane powiedzenie:

W praktyce oznacza to salę lekcyjną bardzo różniącą się od zachodniej. Uczniowie wstają, gdy nauczyciel wchodzi. W polskich szkołach zwyczaj wstawania na powitanie nauczyciela też jeszcze się zdarza. Uczniowie słuchają, nie przerywając. Otwarte sprzeciwianie się nauczycielowi uchodziłoby za brak szacunku, choć młodsze pokolenia trochę to zmieniają.

Nauczyciel nie ogranicza się przy tym do przekazywania wiedzy: czuje się odpowiedzialny za zachowanie swoich uczniów. Dlatego to, że w tekście wytyka studentowi wczorajszą nieobecność (老师说我昨天没有来上课 lǎoshī shuō wǒ zuótiān méiyǒu lái shàngkè – „nauczyciel powiedział, że wczoraj nie przyszedłem na zajęcia”), jest czymś oczywistym. Zachowuje się jak rodzic, który przywołuje dziecko do porządku.

4. Regionalne nierówności w edukacji

Chiny są ogromne, a warunki nauki bardzo się różnią. W dużych miastach – w Pekinie (北京 Běijīng), Szanghaju (上海 Shànghǎi) i Kantonie (Guangzhou, 广州 Guǎngzhōu) – szkoły są dobrze wyposażone, nauczyciele dobrze wykształceni, a zasoby cyfrowe dostępne.

Na terenach wiejskich zachodnich i środkowych Chin sytuacja wygląda zupełnie inaczej: szkoły są daleko, infrastruktura skromna, nauczycieli mniej. Niektóre dzieci codziennie rano idą kilka kilometrów, żeby dotrzeć do szkoły (上学 shàngxué).

Rząd wprowadził politykę zmniejszania tych różnic: bezpłatną naukę obowiązkową i inwestycje w wiejskie szkoły. Różnice jednak pozostają, a w chińskim społeczeństwie dyskutuje się o nich otwarcie. To dobra przestroga: mówienie o „chińskiej szkole” w liczbie pojedynczej nie ma większego sensu.