Nauka chińskiego: gramatyka z lekcji 10

Złożenia czasownik–dopełnienie

W lekcji 5 pojawił się czasownik 说 shuō „mówić”. Gdy ma dopełnienie, występuje sam:
我说汉语。 Wǒ shuō Hànyǔ. Mówię po chińsku.

Ale żeby powiedzieć po prostu „mówić”, potrzebuje domyślnego dopełnienia: 话 huà „słowa, mowa”. „On mówi” to więc po chińsku obowiązkowo 他说话。 a nie 他说。

Czasowniki, które zawsze wymagają dopełnienia, to złożenia czasownik–dopełnienie. Polszczyzna nie ma nic podobnego, dlatego tak łatwo o nich zapomnieć.

W tej lekcji pojawia się ich kilka:

  • 说话 shuōhuà: mówić (说 mówić + 话 słowa, mowa)
    我和同学说话。 Wǒ hé tóngxué shuōhuà. Rozmawiam z kolegą.
    我说汉语。 Wǒ shuō Hànyǔ. Mówię po chińsku. (usuwa się 话)
  • 上课 shàngkè: mieć zajęcia, iść na zajęcia (上 wchodzić + 课 zajęcia)
    我上午上课。 Wǒ shàngwǔ shàngkè. Mam zajęcia rano.
    我上中文课。 Wǒ shàng zhōngwén kè. Mam zajęcia z chińskiego. (课 zamienia się w 中文课)
  • 下课 xiàkè: kończyć zajęcia (下 schodzić + 课 zajęcia)
    中午十二点下课。 Zhōngwǔ shí'èr diǎn xiàkè. Zajęcia kończą się w południe.
  • 上学 shàngxué: chodzić do szkoły (上 wchodzić + 学 nauka)
    我星期一上学。 Wǒ xīngqī yī shàngxué. W poniedziałek idę do szkoły.
  • 写字 xiězì: pisać (już znane)
    我写字。 Wǒ xiězì. Piszę.
    我写汉字。 Wǒ xiě Hànzì. Piszę chińskie znaki. (字 zamienia się w 汉字)

Dni tygodnia: 星期

„Tydzień” to po chińsku 星期 xīngqī, dosłownie „okres gwiazd”. Dzień tygodnia tworzy się, dodając cyfrę po 星期:

  • poniedziałek: 星期一 xīngqī yī
  • wtorek: 星期二 xīngqī èr
  • środa: 星期三 xīngqī sān
  • czwartek: 星期四 xīngqī sì
  • piątek: 星期五 xīngqī wǔ
  • sobota: 星期六 xīngqī liù

Niedziela jest wyjątkiem: 星期天 xīngqī tiān (dzień nieba) lub 星期日 xīngqī rì (dzień słońca).

Przykłady:
今天是星期五。 Jīntiān shì xīngqī wǔ. Dzisiaj jest piątek.
明天是星期六。 Míngtiān shì xīngqī liù. Jutro jest sobota.
昨天是星期四。 Zuótiān shì xīngqī sì. Wczoraj był czwartek.

Czasownik modalny 要

要 yào to czasownik modalny, który stoi przed czasownikiem głównym. Ma dwa znaczenia.

1. Chcieć – stanowcza decyzja

要 wyraża wolę, podjętą decyzję. Jest bardziej stanowcze niż „mieć ochotę”.
我要学汉语。 Wǒ yào xué Hànyǔ. Chcę się uczyć chińskiego.
他要来北京。 Tā yào lái Běijīng. On chce przyjechać do Pekinu.

2. Trzeba, musieć

要 wyraża też konieczność:
今天要学习。 Jīntiān yào xuéxí. Dzisiaj trzeba się uczyć.
学中文，要多说，多写。 Xué zhōngwén, yào duō shuō, duō xiě. Żeby nauczyć się chińskiego, trzeba dużo mówić i dużo pisać.

Przeczenie w znaczeniu „nie chcieć” to 不要 bú yào:
我不要去。 Wǒ bú yào qù. Nie chcę tam iść.

Partykuła aspektowa 了, czyli czasownikowe 了

W lekcji 8 pojawiło się końcowe 了 (na końcu zdania), które wyraża zmianę sytuacji:
我二十岁了。 Wǒ èrshí suì le. Mam (już) dwadzieścia lat.

Oto drugie, równie częste użycie: czasownikowe 了, czyli partykuła aspektowa wyrażająca czynność dokonaną. Stoi tuż po czasowniku i wyraża, że czynność jest dokonana. Polszczyzna zna pojęcie aspektu (robić – zrobić), ale chińska partykuła aspektowa nie pokrywa się z polskim aspektem dokonanym: „rozmawialiśmy przez godzinę” to po polsku forma niedokonana.

Przykłady z tekstu lekcji:
我们说了一个小时的汉语。 Wǒmen shuō le yí ge xiǎoshí de Hànyǔ.
⟶ Rozmawialiśmy po chińsku przez godzinę.

我们写了三十分钟的汉字。 Wǒmen xiě le sānshí fēnzhōng de Hànzì.
⟶ Przez trzydzieści minut pisaliśmy znaki.

Inne przykłady:
我看了。 Wǒ kàn le. Popatrzyłem (popatrzyłam).
她去了中国。 Tā qù le Zhōngguó. Pojechała do Chin.

Przeczenie czasownikowego 了

Gdy czynność nie została dokonana, używa się 没 méi, a usuwa się 了:
我昨天没有来上课。 Wǒ zuótiān méiyǒu lái shàngkè. Wczoraj nie było mnie na zajęciach.
她没去中国。 Tā méi qù Zhōngguó. Nie pojechała do Chin.

A zatem:
没去了 ✗
没去 ✓

Porównanie dwóch 了

Czasownikowe 了 (po czasowniku) Końcowe 了 (na końcu zdania)
Miejsce Tuż po czasowniku Na końcu zdania
Znaczenie Czynność dokonana Zmiana sytuacji
Przykład 我看了。 Wǒ kàn le. Popatrzyłem (popatrzyłam). 我二十岁了。 Wǒ èrshí suì le. Mam (już) 20 lat.
Przeczenie 没, a 了 znika 不……了: już nie
Przykład przeczenia 我没看。 Wǒ méi kàn. Nie patrzyłem (nie patrzyłam). 他不学汉语了。 Tā bù xué Hànyǔ le. Już nie uczy się chińskiego.

Godzina: moment czy czas trwania

Odróżnienie godziny jako momentu („o której?”) od czasu trwania („jak długo?”) jest po chińsku kluczowe, bo używa się do tego innych słów. Polszczyzna też odróżnia „o której?” od „jak długo?”, ale w obu wypadkach mówi „godzina” i „minuta”.

Godzina na zegarze: 点 i 分

Po polsku godzinę podajemy liczebnikiem porządkowym („trzecia”), po chińsku – zwykłym liczebnikiem. Godzinę na zegarze tworzy się za pomocą 点 diǎn (godzina) i 分 fēn (minuta):
一点 yì diǎn: pierwsza
两点 liǎng diǎn: druga
三点 sān diǎn: trzecia
八点十五分 bā diǎn shíwǔ fēn: 8:15
十二点半 shí'èr diǎn bàn: 12:30

上午 shàngwǔ (rano), 下午 xiàwǔ (popołudnie) i 中午 zhōngwǔ (południe) stoją przed godziną:
上午八点十五分 shàngwǔ bā diǎn shíwǔ fēn: 8:15 rano
中午十二点 zhōngwǔ shí'èr diǎn: południe
下午三点 xiàwǔ sān diǎn: 15:00 (trzecia po południu)

Aby zapytać o godzinę:
现在几点了？ Xiànzài jǐ diǎn le? Która (teraz) jest godzina?
Można też powiedzieć 现在几点？ Xiànzài jǐ diǎn? – bez 了.

Odpowiedź:
现在三点。 Xiànzài sān diǎn. Jest (godzina) trzecia.

Czas trwania: 小时 i 分钟

W przypadku czasu trwania używa się innych słów:

Moment („o której?”) Czas trwania („jak długo?”)
Godzina 点 diǎn 小时 xiǎoshí
Minuta 分 fēn 分钟 fēnzhōng

Przykłady:
我上午八点上课。 Wǒ shàngwǔ bā diǎn shàngkè. Mam zajęcia o ósmej rano. (moment)
我们说了一个小时的汉语。 Wǒmen shuō le yí ge xiǎoshí de Hànyǔ. Rozmawialiśmy po chińsku przez godzinę. (czas trwania)

上午八点十五分上课。 Shàngwǔ bā diǎn shíwǔ fēn shàngkè. Zajęcia zaczynają się o 8:15. (moment)
我们写了三十分钟的汉字。 Wǒmen xiě le sānshí fēnzhōng de Hànzì. Przez 30 minut pisaliśmy znaki. (czas trwania)

Moment w czasie w zdaniu

W lekcji 9 była mowa o tym, że okoliczniki stoją przed czasownikiem czynnościowym. Moment w czasie nie jest tu wyjątkiem:

Przykłady:
我上午八点十五分上课。 Wǒ shàngwǔ bā diǎn shíwǔ fēn shàngkè. Mam zajęcia o 8:15 rano.
我星期五在北京大学学习。 Wǒ xīngqī wǔ zài Běijīng Dàxué xuéxí. W piątki uczę się na Uniwersytecie Pekińskim.
我明天上午来。 Wǒ míngtiān shàngwǔ lái. Przyjdę jutro rano.

Gdy jest kilka określeń czasu, idzie się od najszerszego do najwęższego:
我星期五上午八点上课。 Wǒ xīngqī wǔ shàngwǔ bā diǎn shàngkè. W piątek mam zajęcia o ósmej rano.

Od ogółu do szczegółu – zawsze. To ta sama logika co w przypadku daty.