Gramatyka 9
Nauka chińskiego: gramatyka z lekcji 9
Data
W odróżnieniu od polskiego, gdzie piszemy „5 stycznia 2028 r.”, data biegnie od ogółu do szczegółu:
Rok wymawia się, wyliczając cyfry przed słowem „rok” 年 .
Rok 2028 to więc 二零二八年 : rok „dwa, zero, dwa, osiem”. Nie mówi się, jak po polsku, „dwa tysiące dwudziesty ósmy”.
Chińskie miesiące nie mają nazw – to po prostu „pierwszy miesiąc”, „drugi miesiąc”… Tworzy się je, stawiając cyfrę (albo liczbę w przypadku 10, 11 i 12) przed słowem „miesiąc” 月 :
styczeń: 一月
luty: 二月
marzec: 三月
…
październik: 十月
listopad: 十一月
grudzień: 十二月
Tylko rok wymawia się cyfra po cyfrze. Dobrze to zapamiętaj.
Dzień miesiąca tworzy się, stawiając cyfrę lub liczbę przed słowem „dzień” 日 .
Uwaga
Słowo 天 , „niebo, dzień”, oznacza czas trwania, jak w „trzy dni urlopu” (po polsku to różnica między dniem jako odcinkiem czasu a dniem w dacie, np. „piąty stycznia”). Nie myl go z 日 , które oznacza datę.
Pierwszy dzień miesiąca to 一日 , drugi – 二日 , trzydziesty – 三十日 .
21 grudnia 2028 r. zapisuje się więc 二零二八年十二月二十一日.
W mowie dzień miesiąca często oddaje się słowem 号 zamiast 日 : 一月五号 : 5 stycznia.
Aby zapytać o datę:
今天几月几日？ Którego jest dzisiaj?
你几号回来？ Którego dnia wracasz?
Okolicznik czasu
W chińskim mandaryńskim okolicznik miejsca stoi przed czasownikiem czynnościowym:
她在中国学中文。 Ona uczy się chińskiego w Chinach.
To ogólna zasada chińskiego mandaryńskiego: okoliczniki stoją przed czasownikiem. Najpierw ustawia się dekoracje, potem gra się scenę.
Moment w czasie (odpowiedź na pytanie „kiedy?”) podlega więc tej samej zasadzie:
我今天打电话。 Dzisiaj dzwonię.
我明天去看他。 Jutro pójdę go odwiedzić.
A jeśli miejsce i czas występują w tym samym zdaniu, co stoi pierwsze? Czas uważa się za bardziej ogólny niż przestrzeń, dlatego idzie na początku.
我明天在你家打电话。 Jutro zadzwonię od ciebie (z twojego domu).
Zwróć uwagę, że w przeciwieństwie do polskiego chiński nie ma czasu gramatycznego, a więc nie ma też koniugacji. To wyrazy określające czas umieszczają czynność w teraźniejszości, przeszłości lub przyszłości.
Konstrukcja 什么时候: „kiedy?”
„Kiedy?” to po chińsku 什么时候 . Jak prawie wszystkie zaimki pytające, zajmuje miejsce wyrazu, który pojawi się w odpowiedzi:
你什么时候回家？ Kiedy wracasz do domu?
我明天上午回家。 Jutro rano wrócę do domu.
在 i okolicznik miejsca
Przy omawianiu czasownika „być” 是 zaznaczono, że zakres jego użycia jest węższy niż polskiego „być”.
Dlatego, by powiedzieć „być gdzieś” (po polsku wystarcza tu „być”), chiński nie używa 是 – potrzebny jest czasownik „znajdować się”, czyli 在 :
他在北京。 On jest w Pekinie.
Odpowiedni zaimek pytający to 哪儿 , „gdzie?”:
她在哪儿？ Gdzie ona jest?
Aby powiedzieć, że robi się coś w danym miejscu, wprowadza się to miejsce czasownikiem przyimkowym (ang. coverb) 在 , przed czasownikiem czynnościowym:
我在中国学中文。 Uczę się chińskiego w Chinach.
Czas trwania
Czas trwania, w odróżnieniu od momentu w czasie, nie jest okolicznikiem. To dopełnienie czasownika, które stawia się po czasowniku.
Gdy czasownik ma dopełnienie, czas trwania może stać w dwóch miejscach.
我学汉语两年。 Moja nauka chińskiego trwała dwa lata.
Tutaj 学汉语 stanowi całość, a czas trwania odnosi się do niej w całości.
我学两年汉语。 Moja nauka chińskiego trwała dwa lata.
Tutaj czas trwania stoi przed rzeczownikiem, jak ilość. Po polsku zresztą mówimy tak samo: „dwa lata chińskiego”.
W Chinach oba szyki słychać na co dzień. Nie zdziw się jednak, jeśli podręcznik poda ci tylko drugi: wiele gramatyk pisanych dla cudzoziemców uważa pierwszy za błędny (uzus temu przeczy).
Uwaga
Ta swoboda nie dotyczy wszystkich dopełnień. Gdy dopełnieniem jest zaimek osobowy, czas trwania zawsze stoi po nim. Wrócimy do tego później.
Porównaj:
我学汉语两年。 Moja nauka chińskiego trwała dwa lata.
我学汉语两年了。 Uczę się chińskiego już od dwóch lat.
我学两年汉语了。 Uczę się chińskiego już od dwóch lat.
Końcowe 了 w połączeniu z czasem trwania daje znaczenie „już od”, bo przenosi sytuację w teraźniejszość. Dwa bardzo częste zwroty – zapamiętaj je w tej postaci:
你学汉语几年了？ Od ilu lat uczysz się chińskiego?
我学汉语三年了。 Uczę się chińskiego już od trzech lat.
W dialogu:
你回去几天？ Na ile dni tam wracasz?
我回去半个月。 Wracam tam na pół miesiąca.
回去 nie ma dopełnienia: czas trwania stoi bezpośrednio po czasowniku.
Nieco trudniejsze zdanie
你在北京大学读书读几年？ Ile lat będziesz studiować na Uniwersytecie Pekińskim?
Dlaczego 读书读?
读书 to złożenie czasownik–dopełnienie: łączy czasownik 读 „czytać, uczyć się” i jego dopełnienie 书 „książka, nauka”.
Można by postawić czas trwania po całości, na wzór 学汉语两年: 读书几年 byłoby zrozumiałe. Uzus jednak tego nie przyjmuje, bo dla chińskiego ucha brzmi to źle (dlaczego jedno przechodzi, a drugie nie? Znowu uzus). Dialog wybiera więc inne, bardzo częste rozwiązanie: powtórzenie czasownika po dopełnieniu, by doczepić do niego czas trwania.
Z polskiej perspektywy brzmi to ciężko. A jednak to po chińsku bardzo naturalny zwrot i jeszcze nieraz go spotkasz.
Istnieje nawet trzecia możliwość, właściwa złożeniom czasownik–dopełnienie: wstawić czas trwania między czasownik a jego dopełnienie, 读几年书. Złożenia czasownik–dopełnienie omówimy szczegółowo w następnej lekcji.
Liczebnik 半
半 znaczy „pół, połowa”.
Postawiony przed klasyfikatorem (tzw. słowem miary), oznacza połowę tego, co następuje:
半个月 : pół miesiąca
Postawiony po jednostce miary lub klasyfikatorze, dodaje połowę:
一个半月 : półtora miesiąca
八点半 : 8:30 (wpół do dziewiątej)
Przed czy po: całe znaczenie zależy od tej pozycji.
会 jako wykładnik czasu przyszłego
Wiemy już, że 会 znaczy „umieć”. Wyraża też prawdopodobną przyszłość, czyli przekonanie, że coś się wydarzy. To przyszłość przewidywana, oczekiwana w normalnym biegu rzeczy. Po polsku oddaje się ją po prostu czasem przyszłym, a nie czasownikiem „umieć”.
W dialogu:
你今年会回法国吗？ Czy w tym roku wrócisz do Francji?
我今年会回去。 W tym roku tam wrócę.
他会来吗？ Czy on przyjdzie?
Dodając 的 na końcu zdania z 会, podkreśla się pewność:
他会来的。 Przyjdzie, na pewno.
Proste dopełnienia kierunkowe 来 i 去
来 „przychodzić, przyjeżdżać” oznacza zbliżanie się do mówiącego, a 去 „iść, jechać” – oddalanie się od niego:
他去中国。 On jedzie do Chin. (mówiący nie są w Chinach)
他来法国。 On przyjeżdża do Francji. (mówiący są we Francji)
Po polsku tę różnicę oddają przedrostki i przysłówki: „przyjść, przyjechać (tutaj)” – „pójść, pojechać (tam)”. W chińskim można dołączyć 来 i 去 do czasowników czynnościowych: wskazują wtedy kierunek czynności względem mówiących i stają się prostymi dopełnieniami kierunkowymi.
我回去。 Wracam tam. (oddalam się)
你回来了！ Już jesteś z powrotem! (mówiący jest tutaj)
W dialogu:
我今年会回去。 W tym roku tam wrócę. (Bai Xue oddala się od Pekinu)
你几号回来？ Którego dnia wracasz? (Gao Xiaoyu jest w Pekinie i czeka na jej powrót)
Aby w tej konstrukcji podać miejsce, wstawia się je między czasownik czynnościowy a dopełnienie kierunkowe:
Przykłady:
我回中国去。 Wracam do Chin.
他回我家来。 Wraca do mnie, do domu.
Objaśnienie: „wracać do domu” to po prostu 回家 :
我下午六点回家。 Wracam do domu o 18:00.