Nauka chińskiego: kultura, lekcja 5

Dialog z lekcji 5 dotyczy narodowości i języków. To okazja, by zobaczyć, jak Chińczycy nazywają swój kraj, jak po chińsku tworzy się nazwy państw i do czego służy forma grzecznościowa 您 nín.

1. Różne słowa na określenie Chin

Polszczyzna ma tylko jedno słowo: „Chiny”. Chiński ma ich kilka i każde niesie własny odcień znaczeniowy.

Spotyka się też:

  • 中华 Zhōnghuá, „blask środka”. Słowo bardziej literackie i uroczyste, występuje w oficjalnej nazwie Chińskiej Republiki Ludowej: 中华人民共和国 Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó.
  • 华 huá, często używany w odniesieniu do Chińczyków zamorskich, czyli diaspory (华人 huárén) lub ogólnie do kultury chińskiej.

Zwykłe słowo na „kraj” to 国家 guójiā, złożone z 国 guó (kraj, państwo) i 家 jiā (rodzina, dom) ⟶ dosłownie „państwo-rodzina”. To nie przypadek: kraj pojmuje się jako przedłużenie rodziny. Należy mu się ta sama lojalność.

Ta więź między narodem a rodziną tłumaczy przywiązanie, jakie wielu Chińczyków czuje do swojego kraju. Tłumaczy też pytanie, które prędzej czy później usłyszy w Chinach każdy przybysz z Zachodu:

To pytanie, w którym miesza się ciekawość i duma, pada bez przerwy. Trudno sobie wyobrazić, by ktoś zaczepiał chińskiego turystę w Krakowie tylko po to, by zapytać, czy lubi Polskę. Owszem, i my chętnie pytamy cudzoziemców „Jak ci się podoba w Polsce?”, ale w Chinach słyszy się to pytanie na każdym kroku i czeka się na nie tylko jedną odpowiedź. Tam ten gest jest naturalny: przyjmują cię do wielkiej rodziny i mają nadzieję, że dobrze się w niej czujesz.

2. Różne nazwy języka chińskiego

Także język ma kilka nazw, a różnica nie sprowadza się do słownictwa: opowiada historię językową kraju.

Termin ma wymiar historyczny. Przez tysiąclecia Chiny były krajem wielkiej różnorodności językowej: w różnych regionach mówiono, i wciąż się mówi, językami wzajemnie niezrozumiałymi (kantoński, wu, min, hakka…). Wszyscy posługiwali się jednak wspólnym językiem pisanym: 文言 wényán, czyli chińskim klasycznym.

Język 文言 służył wyłącznie do pisania: administracja, literatura, filozofia, oficjalne kontakty. Uczony z Kantonu i uczony z Pekinu nie rozumieli się w mowie, ale bez trudu ze sobą korespondowali. To właśnie ten wspólny język pisany utrzymywał kulturową jedność Chin przez stulecia. Zawsze uważam, że warto o tym przypominać: tam, gdzie Europa rozpadła się na języki narodowe, Chiny przetrwały dzięki pismu.

中文 odnosi się więc do języka całych Chin, tego, który wznosi się ponad różnice w mowie. Dziś słowo to oznacza język chiński w całości, pisany i mówiony.

Spotyka się również:

  • 普通话 Pǔtōnghuà, „język wspólny”, czyli standardowy chiński mandaryński. To język szkoły i mediów, propagowany w XX wieku, by ujednolicić komunikację ustną.
  • 汉字 Hànzì, „znaki Hanów”, czyli chińskie znaki.

3. Jak tworzy się po chińsku nazwy państw?

Nazwy państw to transkrypcje fonetyczne. Wybiera się znaki, których wymowa przypomina oryginalną nazwę, a potem nazwę się skraca, często zachowując tylko pierwszy znak, do którego dodaje się 国 guó (kraj).

Nie wszystkie nazwy państw powstają według tego wzoru. Japonia to po chińsku 日本 Rìběn („źródło słońca”), co oddaje znaczenie, a nie brzmienie. Hiszpania to 西班牙 Xībānyá, pełna transkrypcja, bez skrócenia i bez dodanego 国.

Aby utworzyć nazwę narodowości, dodaje się 人 rén (człowiek) po nazwie kraju:
中国人 Chińczyk, 法国人 Francuz, 美国人 Amerykanin.

4. Użycie 您 nín

W dialogu Bai Xue używa formy 您 nín w rozmowie z nauczycielem Li: 您是中国人吗？: „Czy pan jest Chińczykiem?”

您 to forma grzecznościowa zaimka 你 nǐ, ta sama wobec mężczyzny i kobiety, inaczej niż polskie „pan / pani”. Używa się jej, by okazać szacunek:

  • wobec osób starszych;
  • wobec przełożonych, takich jak nauczyciel czy szef;
  • w sytuacjach oficjalnych, takich jak oficjalne spotkania, handel czy usługi;
  • wobec nieznajomego, z grzeczności.

Przyjrzyj się znakowi: 您 składa się z 你 (ty) umieszczonego nad 心 (serce). „Ty” wypowiedziane z serca. Język chiński pełen jest takich obrazów.