Nauka chińskiego: kultura, lekcja 4

Dialog z lekcji 4 wprowadza liczebniki, wiek i system szkolny. To trzy okazje, by zobaczyć, jak w Chinach mówi się o wieku, jak działa tamtejsza szkoła, i poznać osobliwość, która zawsze zaskakuje: w Chinach można mieć o rok więcej niż w Polsce.

1. W Chinach w chwili urodzenia ma się już rok

Tradycyjnie istnieją dwa sposoby liczenia wieku:

W praktyce: dziecko urodzone 20 stycznia, tuż przed chińskim Nowym Rokiem, ma jeden rok w chwili urodzenia według 虚岁 xūsuì, a już dwa lata kilka dni później, gdy nadejdzie Nowy Rok. Ma wtedy zaledwie tydzień.

Dziś w dużych miastach oraz we wszystkich sprawach urzędowych i medycznych liczy się 周岁 zhōusuì (wiek rzeczywisty). Natomiast w codziennej rozmowie, na wsi i wśród osób starszych 虚岁 xūsuì (wiek tradycyjny) wciąż ma się dobrze. Chińczyk, który podaje ci swój wiek, może więc według zachodniego sposobu liczenia mieć rok lub dwa lata mniej. W razie wątpliwości zapytaj: 是虚岁还是周岁？ Shì xūsuì háishì zhōusuì?: „Wiek tradycyjny czy rzeczywisty?”

2. Czy w Chinach można pytać o wiek?

W Polsce pytanie kogoś o wiek łatwo uchodzi za nietakt, zwłaszcza wobec kobiety lub osoby mało znanej. W Chinach to zupełnie naturalne: wiek należy do informacji, które wymienia się przy pierwszym spotkaniu, podobnie jak nazwisko czy zawód. Pozwala określić pozycję rozmówcy i wiedzieć, jak się do niego zwracać.

Hierarchia wieku bardzo wiele znaczy w kulturze chińskiej. To od niej w dużej mierze zależą stopień uprzejmości i formy zwracania się do innych. Wiedzieć, kto jest starszy, to wiedzieć, jakiego rejestru użyć. Także w polszczyźnie wiek decyduje po części o tym, czy mówi się do kogoś „na ty”, czy „pan / pani”.

Pytanie zadaje się różnie w zależności od przypuszczalnego wieku rozmówcy:

W dialogu Yueyue zadaje swojemu nauczycielowi wprost pytanie 你多大？ – z dziecięcą bezpośredniością, ale między dorosłymi takie pytanie jest w Chinach całkowicie na miejscu. (Pierwszy odruch Polaka to uznać je za obcesowe. Szybko mija.)

3. System szkolny w Chinach

Dialog wprowadza trzy szczeble systemu edukacji: 小学 xiǎoxué (szkoła podstawowa), 中学 zhōngxué (szkoła średnia) i 大学 dàxué (uniwersytet). Wszystkie trzy słowa są zbudowane bardzo logicznie:

W Polsce szkoła podstawowa trwa osiem lat, a potem idzie się do liceum lub technikum; w Chinach podział wygląda inaczej: 6 + 3 + 3 lata. Ścieżka edukacji przebiega tam następująco:

  • szkoła podstawowa (小学): 6 lat, mniej więcej w wieku od 6 do 12 lat;
  • niższa szkoła średnia (初中 chūzhōng, dosłownie „początek środka”): 3 lata, w wieku od 12 do 15 lat;
  • wyższa szkoła średnia (高中 gāozhōng, dosłownie „góra środka”): 3 lata, w wieku od 15 do 18 lat;
  • uniwersytet (大学): zazwyczaj cztery lata.

Nauka jest obowiązkowa przez dziewięć lat: sześć lat szkoły podstawowej i trzy lata niższej szkoły średniej. Słowo 中学 zhōngxué obejmuje zarówno niższą, jak i wyższą szkołę średnią: dlatego w dialogu nauczyciel Li mówi o sobie, że jest 中学老师 zhōngxué lǎoshī i 大学老师 dàxué lǎoshī.

Edukacja zajmuje centralne miejsce w chińskim społeczeństwie. Rodziny inwestują w nią ogromne sumy, a sukces w nauce uchodzi za klucz do sukcesu społecznego. Najtrudniejszym momentem w życiu młodego Chińczyka jest egzamin wstępny na studia, 高考 gāokǎo, trochę podobny do naszej matury, ale o znacznie wyższej stawce. Cała rodzina żyje w rytmie dwóch dni egzaminów, a miasta ograniczają hałas wokół ośrodków egzaminacyjnych.