Nauka chińskiego: kultura, lekcja 3

Dialog z lekcji 3 przedstawia uczennicę, 月月 Yuèyue, i nauczyciela, 李明 Lǐ Míng. Widać w nim, jak w Chinach zwraca się do nauczyciela, jak zbudowane są chińskie imiona i nazwiska oraz co imię mówi o kulturze, która je nadała.

1. Jak zwracać się do nauczyciela w Chinach

W dialogu 月月 Yuèyue zwraca się do rozmówcy tymi słowami: 你是李明老师吗？ Nǐ shì Lǐ Míng lǎoshī ma? – „Czy pan jest nauczycielem Li Mingiem?”

Do chińskiego nauczyciela nigdy nie zwraca się samym imieniem. Standardowa formuła to nazwisko + 老师 lǎoshī. Li Ming to więc 李老师 Lǐ lǎoshī, czyli „nauczyciel Li”.

Słowo 老师 lǎoshī wykracza daleko poza szkołę. Wyraża szacunek wobec każdego, kto ma uznane umiejętności lub doświadczenie: rzemieślnika, artysty, prelegenta. Mnie zaczęto tak tytułować już podczas pierwszych pobytów w Chinach i sporo czasu minęło, zanim zrozumiałem, że to nie tyle zawód, ile forma grzeczności.

W lekcji 2 pojawiły się już tytuły 先生 xiānsheng (pan) i 女士 nǚshì (pani), używane w sytuacjach oficjalnych. 老师 działa według tej samej zasady: najpierw nazwisko, potem tytuł. Nigdy odwrotnie.

2. Budowa imienia i nazwiska w Chinach

Po polsku mówimy „Jan Kowalski”: najpierw imię, potem nazwisko. Chiński postępuje zawsze odwrotnie: nazwisko (姓 xìng) poprzedza imię (名 míng).

Ta kolejność coś mówi: wspólnota – rodzina, ród – ma pierwszeństwo przed jednostką. Przedstawiając się, najpierw podaje się swoją przynależność, a dopiero potem siebie.

Chińskie nazwiska składają się prawie zawsze z jednego znaku. Najczęstsze z nich to 王 Wáng, 李 Lǐ, 张 Zhāng, 刘 Liú i 陈 Chén. Te pięć nazwisk nosi łącznie kilkaset milionów osób.

Imiona liczą natomiast jeden lub dwa znaki. Imię jednoznakowe, takie jak 明 Míng, daje imię i nazwisko o dwóch sylabach (李明). Imię dwuznakowe, takie jak 小明 Xiǎomíng, daje ich trzy (李小明).

3. Jak Chińczycy wybierają imiona

W Polsce imię często wybiera się dlatego, że ładnie brzmi, na pamiątkę kogoś bliskiego albo po patronie. W Chinach wybór jest znacznie bardziej przemyślany, ponieważ każdy znak ma znaczenie.

Imię 明 Míng, na przykład, łączy 日 rì (słońce) i 月 yuè (księżyc) ⟶ jasny, świetlisty, promienny. Rodzic, który tak nazywa dziecko, życzy mu świetlanej przyszłości i bystrego umysłu.

Imię 月月 Yuèyue, które nosi dziewczynka z dialogu, powtarza znak 月 yuè (księżyc). To powtórzenie, zwane 叠名 diémíng, nadaje imieniu czuły, melodyjny charakter; spotyka się je bardzo często w imionach żeńskich i w pieszczotliwych przezwiskach.

Kilka powracających motywów:

  • przyroda: 雪 xuě (śnieg), 海 hǎi (morze), 林 lín (las);
  • cnoty: 德 dé (cnota), 信 xìn (zaufanie), 义 yì (sprawiedliwość);
  • dążenia: 强 qiáng (silny), 志 zhì (ambicja), 飞 fēi (latać);
  • piękno: 美 měi (piękno), 丽 lì (elegancja), 花 huā (kwiat).

Niektóre rodziny posuwają się nawet do tego, że zasięgają rady mistrza 八字 bāzì, czyli „ośmiu znaków” chińskiego horoskopu, aby znaki imienia równoważyły pięć żywiołów (五行 wǔxíng: metal, drewno, woda, ogień, ziemia) zgodnie z datą i godziną urodzenia. Trudno mi powiedzieć, na ile ta praktyka jest dziś rozpowszechniona: wydaje się znacznie żywsza na wsi niż w Szanghaju.

4. Czy można zwracać się do Chińczyka po imieniu?

W wielu krajach Zachodu mówienie sobie po imieniu jest czymś zwyczajnym. W Chinach to sprawa delikatniejsza. Polakowi łatwo to zrozumieć: u nas przejście „na ty” też nie jest oczywiste i zwykle proponuje je osoba starsza lub stojąca wyżej.

W gronie bliskich przyjaciół lub w rodzinie używa się imienia, często w formie pieszczotliwej (trochę jak nasze zdrobnienia: Kasia, Tomek): przez powtórzenie sylaby (明明 Míngmíng) lub dodanie przedrostka 小 xiǎo („mały”) przed nazwiskiem albo imieniem (小李 Xiǎo Lǐ, 小明 Xiǎo Míng).

W sytuacjach oficjalnych lub zawodowych używa się pełnego imienia i nazwiska albo formuły nazwisko + tytuł: 李老师 Lǐ lǎoshī, 王先生 Wáng xiānsheng, 张女士 Zhāng nǚshì.

W przypadku osób starszych można postawić przed nazwiskiem przedrostek 老 lǎo („stary”, w znaczeniu pełnym szacunku): 老李 Lǎo Lǐ, 老王 Lǎo Wáng. Nie ma w tym nic pejoratywnego: przedrostek 老 wyraża szacunek i zażyłość.

5. Jak przetłumaczyć swoje imię na chiński

Po przyjeździe do Chin szybko ma się ochotę na chińskie imię. Do wyboru są dwa podejścia.

Transkrypcja fonetyczna polega na doborze znaków, których wymowa zbliżona jest do brzmienia oryginalnego imienia. „Maria” zapisuje się 玛丽亚 Mǎlìyà, „Jan” – 扬 Yáng. Imię pozostaje rozpoznawalne dla ucha. Za to wybrane znaki nie zawsze mają spójny sens, a czasem nie znaczą zupełnie nic.

Pełnoprawne chińskie imię dobiera się ze względu na znaczenie znaków, dokładnie tak, jak robią to chińscy rodzice. W połączeniu z przyjętym chińskim nazwiskiem, często brzmiącym podobnie do własnego, daje spójne imię i nazwisko. Właśnie to podejście Chińczycy cenią najbardziej, bo pokazuje, że zrobiło się krok w ich stronę. Moje własne imię i nazwisko, 李天翔 Lǐ Tiānxiáng, nie ma w sobie nic z transkrypcji fonetycznej: wybrano je ze względu na to, co znaczy.

Niezależnie od podejścia zasada się nie zmienia: po chińsku nazwisko stoi na pierwszym miejscu. Jeśli nazywasz się Dudek, a twoje chińskie imię to 明 Míng, będziesz się nazywać 杜明 Dù Míng, a nie „Ming Du”.