Nauka chińskiego: wprowadzenie do gramatyki chińskiej

Gramatyka chińska jest dość prosta: nie ma rodzaju (męski, żeński), liczby (pojedyncza, mnoga), koniugacji ani odmiany przez przypadki. Wszystkie słowa są nieodmienne. Dlatego miejsce słów w zdaniu ma ogromne znaczenie i – jak zobaczymy – podlega logicznemu porządkowi (często odwrotnemu niż w polskim). Resztę dopowiada kontekst: to on mówi na przykład, czy chodzi o jedną rzecz, czy o kilka.

Zdanie proste w chińskim mandaryńskim

W chińskim mandaryńskim zdanie proste buduje się według schematu:

Czasownik przymiotnikowy

Pierwsza niespodzianka: 好 „mieć się dobrze, być dobrym” to tak zwany czasownik przymiotnikowy (przymiotnik w funkcji orzeczenia). Przymiotnik „dobry” zawiera już w sobie znaczenie czasownika „być” lub „mieć się”. W przeciwieństwie do polskiego, gdzie potrzebny jest łącznik („ona jest zmęczona”), przed chińskim przymiotnikiem nigdy więc nie dodaje się czasownika „być”.
Te czasowniki przymiotnikowe (być dobrym, być zmęczonym, być zadowolonym…) mają pewną szczególną cechę: w zdaniu oznajmującym zakładają porównanie. Tak więc 我好， Wǒ hǎo, nie jest zdaniem zakończonym. Można by je przetłumaczyć jako „ja mam się dobrze, natomiast…” (i dokończyć na przykład: „ty nie masz się dobrze”).

Aby usunąć to porównanie i zamknąć zdanie, trzeba dodać przysłówek 很 hěn.

Zdanie „Mam się dobrze” zapisuje się więc: 我很好 Wǒ hěn hǎo.

Czy zatem tłumaczyć je jako „Mam się dobrze”, czy jako „Mam się bardzo dobrze”? Na piśmie nie da się tego rozstrzygnąć: zdanie jest naprawdę dwuznaczne. W mowie natomiast wszystko zależy od akcentu. Jeśli słowo 很 hěn nie jest akcentowane, zdanie znaczy „Mam się dobrze”.
Posłuchaj:   

Jeśli słowo 很 hěn jest akcentowane, zdanie znaczy „Mam się bardzo dobrze”.
Posłuchaj:   

Brak koniugacji

W przeciwieństwie do polskiego w chińskim nie ma koniugacji:
我很好。 Wǒ hěn hǎo. Ja mam się dobrze.
你很好。 Nǐ hěn hǎo. Ty masz się dobrze.
他很好。 Tā hěn hǎo. On ma się dobrze.

Czasownik się nie zmienia. Zmienia się tylko zaimek (po polsku zmienia się i zaimek, i forma czasownika: mam, masz, ma).

Zdanie pytające

Pytanie rozstrzygające (pytanie typu „tak/nie”) tworzy się bardzo prosto:

Przykład: 你好吗？ Nǐ hǎo ma? Czy dobrze się masz?

Partykuła pytająca działa tu podobnie jak polskie „czy”: zamienia zdanie oznajmujące w pytanie rozstrzygające („Dobrze się masz.” → „Czy dobrze się masz?”). Różnica dotyczy miejsca: „czy” stoi na początku zdania, a partykuła chińska – na jego końcu. Dwie uwagi:

  1. ponieważ nie jest to zdanie oznajmujące, czasownik przymiotnikowy (好 hǎo, „mieć się dobrze”) nie zakłada już porównania. Nie trzeba więc dodawać 很 hěn. Gdy mimo to się go doda, pytanie brzmi: „Czy masz się bardzo dobrze?” 你很好吗？ Nǐ hěn hǎo ma?
  2. w chińskim pytaniu nie ma inwersji podmiotu – podobnie jak w polskim pytaniu z „czy”. Szyk pozostaje ten sam: podmiot, czasownik, dopełnienie. To dobra wiadomość, która dotyczy wszystkich pytań, jakie poznasz w dalszej części kursu.

Przysłówek 也

也 yě to przysłówek, który znaczy „też, także”. Jak wszystkie przysłówki w chińskim, stoi przed czasownikiem albo przed innymi przysłówkami, które poprzedzają czasownik. To ogólna reguła gramatyki chińskiej.

Przykład: 我也很好。 Wǒ yě hěn hǎo. Ja też mam się (bardzo) dobrze.

Jak widać w tym przykładzie, po polsku „ja też” obywa się bez czasownika, ale po chińsku nie. Czasownik trzeba koniecznie powtórzyć. 我也。 jest niemożliwe. Dlaczego? Ponieważ w chińskim przysłówek zawsze łączy się z czasownikiem.

Wreszcie, jeśli po sobie następuje kilka przysłówków, 也 zawsze stoi na pierwszym miejscu:
你很不客气，他也很不客气。 Nǐ hěn bú kèqi, tā yě hěn bú kèqi. Jesteś bardzo nieuprzejmy (dosłownie: „bardzo nie uprzejmy”), on także.

Mała uwaga: 也不 tłumaczy się jako „też nie”.