Πολιτισμός 1

Μάθετε κινεζικά: πολιτισμός, ενότητα 1

Στον διάλογο της ενότητας 1, η Bai Xue και ο Gao Xiaoyu ταξιδεύουν από το Πεκίνο στη Σαγκάη: μια νύχτα στο τρένο, το μετρό του πρωινού, μια διαδρομή με τα πόδια ως ένα εστιατόριο με παράξενο όνομα. Είναι η ευκαιρία να δούμε πώς μετακινείται κανείς πραγματικά στην Κίνα σήμερα και να διορθώσουμε στην πορεία μερικές προκαταλήψεις.

---

1. Οι κινεζικοί σιδηροδρομικοί σταθμοί και οι τρεις οικογένειες τρένων

Ένας σταθμός όπως ο 上海火车站 Shànghǎi huǒchēzhàn, ο σιδηροδρομικός σταθμός της Σαγκάης, δεν έχει καμία σχέση με έναν σταθμό στην Ελλάδα: είναι μια μικρή πόλη. Τεράστιες αίθουσες αναμονής, δεκάδες αποβάθρες, εστιατόρια, μαγαζιά και ένα πλήθος που δεν αραιώνει καμία ώρα της μέρας και της νύχτας. Δεν μπαίνει κανείς ελεύθερα: το εισιτήριο είναι ονομαστικό, δείχνετε την ταυτότητά σας (για εσάς, το διαβατήριο) και οι αποσκευές περνούν από ακτίνες Χ, όπως σε αεροδρόμιο. Ύστερα περιμένετε στην αίθουσα, και η πρόσβαση στην αποβάθρα ανοίγει μόνο λίγο πριν από την αναχώρηση. Να φτάνετε νωρίς.

Η Bai Xue και ο Gao Xiaoyu 坐了一晚上火车 zuò le yì wǎnshang huǒchē: πέρασαν μια ολόκληρη νύχτα στο τρένο. Οι αποστάσεις στην Κίνα είναι τόσο μεγάλες (περίπου 1.500 χλμ. ανάμεσα στο Πεκίνο και τη Σαγκάη) ώστε το νυχτερινό τρένο παραμένει θεσμός. Αποκοιμιέσαι σε μια πόλη και ξυπνάς σε μια άλλη. Οι Κινέζοι συνοψίζουν αυτή την τέχνη του ταξιδιού με μια καθιερωμένη έκφραση:

Το γράμμα του αριθμού του τρένου τα λέει όλα

Να το πραγματικά χρήσιμο σημείο, αυτό που οι ταξιδιωτικοί οδηγοί σπάνια εξηγούν. Το κινεζικό σιδηροδρομικό δίκτυο χωρίζεται σε τρεις μεγάλες οικογένειες, και το γράμμα μπροστά από τον αριθμό του τρένου σας λέει αμέσως με ποια από αυτές έχετε να κάνετε:

高铁 gāotiě είναι σύντμηση του 高速铁路 gāosù tiělù, κυριολεκτικά "σιδηρόδρομος υψηλής ταχύτητας" ⟶ η υψηλή ταχύτητα. Αναγνωρίζετε τον 铁 tiě, τον χαρακτήρα του 地铁 dìtiě αυτής της ενότητας: είναι το σίδερο, άρα η ράγα. Το γράμμα G προέρχεται από το gāo. Πεκίνο-Σαγκάη σε τεσσερισήμισι ώρες, περίπου.

动车 dòngchē είναι σύντμηση του 动车组 dòngchēzǔ, κυριολεκτικά "συρμός με αυτοκινούμενα βαγόνια" ⟶ ο αυτοκινούμενος συρμός. Είναι κι αυτό σύγχρονο και άνετο τρένο, απλώς λίγο πιο αργό και αισθητά φθηνότερο. Πολλοί Κινέζοι ταξιδιώτες διαλέγουν το D όταν το G τους κερδίζει μόνο μία ώρα.

普快 pǔkuài, κυριολεκτικά "συνηθισμένο-γρήγορο", είναι το παλιό δίκτυο, αυτό πριν από την υψηλή ταχύτητα: τα τρένα K (快速 kuàisù, γρήγορο) και T (特快 tèkuài, εξπρές). Αυτά κυκλοφορούν τη νύχτα και έχουν κουκέτες. Το όνομα παραπλανά, αφού είναι τα πιο αργά από τα τρία: το 快 ανάγεται σε μια εποχή που αυτά τα τρένα ήταν πράγματι η γρήγορη κατηγορία, και η χρήση κράτησε τη λέξη.

Σε αυτά τα νυχτερινά τρένα κλείνει κανείς είτε 硬卧 yìngwò ("σκληρή κουκέτα", έξι σε ανοιχτό κουπέ), είτε 软卧 ruǎnwò ("μαλακή κουκέτα", τέσσερις σε κλειστό κουπέ). Τα ονόματα προέρχονται από μια εποχή που η διαφορά κρινόταν πράγματι στη σκληρότητα του στρώματος· σήμερα και οι δύο είναι αξιοπρεπείς, και η πραγματική διαφορά είναι ο αριθμός των γειτόνων.

---

2. Μετρό ή λεωφορείο;

Στον διάλογο, ο Xiaoyu αποφασίζει χωρίς δισταγμό: 早上公交车人太多。 Zǎoshang gōngjiāochē rén tài duō. "Το πρωί το λεωφορείο έχει πάρα πολύ κόσμο." Ξέρει την Κίνα του: τις ώρες αιχμής το λεωφορείο κολλάει στην κίνηση, ενώ το μετρό τρέχει.

Το 地铁 dìtiě της Κίνας εκπλήσσει κάθε ταξιδιώτη: καινούργιο, καθαρό, κλιματιζόμενο, με σήμανση και στο λατινικό αλφάβητο, που το κάνει εύχρηστο ακόμη κι αν δεν μιλάτε κινεζικά. Το μετρό της Σαγκάης είναι το μεγαλύτερο σε μήκος στον κόσμο. Το εισιτήριο κοστίζει μόνο μερικά 元 yuán, και συνήθως πληρώνει κανείς με το κινητό του. Μία μόνο συνήθεια πρέπει να αποκτήσετε: στην είσοδο των σταθμών, οι τσάντες περνούν από ακτίνες Χ, όπως στον σιδηροδρομικό σταθμό.

Το 公交车 gōngjiāochē δεν πρέπει όμως να αποκλειστεί. Είναι ακόμη φθηνότερο και δείχνει την πόλη από την επιφάνεια. Αυτός ακριβώς είναι ο συλλογισμός του Xiaoyu για την επιστροφή: 我们坐公交车去火车站，可以看晚上的上海。 Wǒmen zuò gōngjiāochē qù huǒchēzhàn, kěyǐ kàn wǎnshang de Shànghǎi. Αν πάμε στον σταθμό με το λεωφορείο, θα δούμε τη Σαγκάη τη νύχτα. Κρατήστε τον κανόνα των δύο ταξιδιωτών: μετρό όταν βιάζεσαι, λεωφορείο όταν θέλεις να δεις.

---

3. 上海，我来了！: η τέχνη της αναφώνησης

Βγαίνοντας από το μετρό, η Bai Xue φωνάζει: 上海，我来了！ Shànghǎi, wǒ lái le! "Σαγκάη, έφτασα!" Απευθύνεται κανείς στον τόπο σαν να ήταν πρόσωπο, και το 了 le στο τέλος δηλώνει την αλλαγή κατάστασης: αυτό ήταν, έφτασα.

Αυτή η διατύπωση ακούγεται παντού: τη φωνάζουν όταν φτάνουν κάπου, τη βάζουν λεζάντα σε μια φωτογραφία ταξιδιού στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Λέει κάτι για τα προφορικά κινεζικά, που αγαπούν την αναφώνηση, την έμφαση και μια κάποια θεατρικότητα. Η εικόνα μιας Ασίας γεμάτης συγκράτηση είναι ένα στερεότυπο που θέλει διόρθωση: στην καθημερινή ζωή οι Κινέζοι είναι εκφραστικοί, μιλούν δυνατά και ενθουσιάζονται εύκολα. (Το στερεότυπο προέρχεται μάλλον από μια σύγχυση με την Ιαπωνία, και δεν εξυπηρετεί κανέναν.)

Για να το ξαναχρησιμοποιήσετε: η φράση λειτουργεί με οποιονδήποτε τόπο. 北京，我来了！ Běijīng, wǒ lái le! "Πεκίνο, έφτασα!" Πείτε το δυνατά καθώς κατεβαίνετε από το αεροπλάνο: σίγουρη επιτυχία στους Κινέζους φίλους σας.

---

4. Οι ταμπέλες που μιλούν

Το εστιατόριο της μεγάλης αδελφής του Xiao Wang λέγεται 回来吧 Huílai ba: "Ξαναέλα!" Στην Ευρώπη, μια ταμπέλα φέρει συνήθως ένα κύριο όνομα ή ένα τοπωνύμιο. Στην Κίνα, τα καταστήματα φέρουν συχνά ένα μήνυμα: μια ευχή για ευτυχία ή ευημερία, ένα λογοπαίγνιο, μια υπόσχεση προς τον πελάτη. Εδώ πρόκειται για ευθεία πρόσκληση.

Και το όνομα αυτό είναι ένα μικρό κόσμημα γραμματικής, και μάλιστα της γραμματικής αυτής της ενότητας. Είναι 回来 huílai, γυρίζω (εδώ, προς τον ομιλητή), και όχι 回去 huíqù, γυρίζω (εκεί, μακριά από τον ομιλητή): η ταμπέλα μιλά από τη σκοπιά του εστιατορίου, που περιμένει να ξαναγυρίσει ο πελάτης του. Όσο για το 吧 ba στο τέλος, μαλακώνει την προσταγή σε φιλική πρόταση.

Για τον ταξιδιώτη, οι ταμπέλες είναι μια άσκηση κινεζικών σε φυσικό μέγεθος: ο δρόμος είναι ένα διαρκές μάθημα ανάγνωσης. Με αυτή την ενότητα, ξέρετε ήδη να εντοπίζετε ένα 饭店 fàndiàn (εστιατόριο), ένα 书店 shūdiàn (βιβλιοπωλείο), ένα 超市 chāoshì (σούπερ μάρκετ) ή ένα 水果店 shuǐguǒdiàn (μανάβικο). Σηκώστε το βλέμμα: η πόλη σας βάζει να κάνετε επανάληψη.

---

5. Το 吧 των ταμπελών: όταν το μόριο γίνεται "μπαρ"

Ας μείνουμε στις ταμπέλες, γιατί το 吧 κάνει εκεί μια διπλή ζωή που μπερδεύει πολλούς σπουδαστές.

Το ξέρετε ως τελικό μόριο, που προφέρεται ba με ουδέτερο τόνο: μαλακώνει μια φράση σε πρόταση ή πρόσκληση, όπως στο 我们走吧。 Wǒmen zǒu ba. "Πάμε." (το συναντήσατε στην ενότητα 12 του επιπέδου 1), ή στο δικό μας 回来吧.

Όμως ο ίδιος χαρακτήρας προφέρεται και bā, με πρώτο τόνο, και τότε χρησιμεύει για να αποδώσει την αγγλική λέξη bar (που και τα ελληνικά δανείστηκαν: μπαρ). Αντίθετα με μια επίμονη προκατάληψη, τα κινεζικά δανείζονται πολλά από ξένες γλώσσες· απλώς, επειδή δεν έχουν αλφάβητο, δανείζονται τους ήχους ανακυκλώνοντας υπάρχοντες χαρακτήρες. Έτσι το 吧 έγινε μια πολύ παραγωγική κατάληξη:

Ο μηχανισμός είναι πάντα ο ίδιος: το πρώτο στοιχείο λέει τι καταναλώνει ή τι κάνει κανείς εκεί, και το 吧 δηλώνει ότι πρόκειται για χώρο όπου κάθεται κανείς για ώρα. Ένα 网吧 δεν είναι λοιπόν ένα μπαρ με ασύρματο ίντερνετ, αλλά ένας χώρος όπου έρχεται κανείς να παίξει και να σερφάρει επί ώρες, συχνά ανοιχτός και τη νύχτα.

Αυτή η φωνητική ανακύκλωση συναντάται σε πολλές δάνειες λέξεις, και θα βρείτε κι άλλες στην πορεία: 咖啡 kāfēi (ο καφές, σε τρεις ενότητες), και πιο μετά 沙发 shāfā (ο καναπές, από το αγγλικό sofa· η ελληνική λέξη καναπές είναι κι αυτή δάνειο, από τα γαλλικά). Αυτοί οι χαρακτήρες δεν διαβάζονται, ακούγονται: αν ψάξετε νόημα στον 沙 "άμμος" και στον 发 "στέλνω" μέσα σε έναν καναπέ, δεν θα βγάλετε άκρη. Ένα καλό αντανακλαστικό όταν μια λέξη σας φαίνεται παράλογη: αναρωτηθείτε μήπως είναι απλώς δάνεια.