Çince öğrenmek: 9. ünitenin dilbilgisi

Tarih

Türkçenin tersine, tarih en genelden en özele doğru kurulur:

Türkçe burada Batı dilleriyle aynı taraftadır: biz de 5 Ocak 2028 deriz, yani gün, ay, yıl. Yine de Çincenin düzeni Türkçeye büsbütün yabancı değildir: adreslerimiz genelden özele gider — Türkiye, İstanbul, Kadıköy, sonra sokak ve numara. Çin tarihi de tam olarak bu mantığı izler.

Yılın söylenişi şöyledir: rakamlar tek tek sayılır — sonra "yıl" anlamındaki sözcük gelir: 年 nián.
Demek ki 2028 şöyle söylenir: 二零二八年 èr líng èr bā nián: yani "iki, sıfır, iki, sekiz", sonunda da "yıl". "İki bin yirmi sekiz" denmez.

Aylar, rakamı ya da 10, 11 ve 12 için sayıyı "ay" anlamındaki şu sözcüğün önüne koyarak oluşturulur — 月 yuè:
Ocak: 一月 yí yuè
Şubat: 二月 èr yuè
Mart: 三月 sān yuè
…
Ekim: 十月 shí yuè
Kasım: 十一月 shí yī yuè
Aralık: 十二月 shí èr yuè

Yalnızca yıl rakam rakam okunur. Bu noktayı iyi aklınızda tutun.

Ayın günü, rakamı ya da sayıyı "gün" anlamındaki şu sözcüğün önüne koyarak oluşturulur — 日 rì.

Ayın biri şöyle denir: 一日 yí rì; ikisi 二日 èr rì; otuzu 三十日 sānshí rì.

Demek ki 21 Aralık 2028 şöyle yazılır: 二零二八年十二月二十一日.

Sözlü dilde ayın günü için çoğu zaman şu kullanılır: 号 hào, şunun yerine: 日 rì. Örnek: 一月五号 yī yuè wǔ hào: 5 Ocak.

Tarihi sormak için:
今天几月几日？ Jīntiān jǐ yuè jǐ rì? Bugün ayın kaçı?
你几号回来？ Nǐ jǐ hào huílái? Ayın kaçında geri geliyorsun?

Zaman zarf tümleci

Mandarin Çincesinde yer zarf tümleci şuraya gelir — eylem fiilinden önce:
她在中国学中文。 Tā zài Zhōngguó xué Zhōngwén. O, Çin'de Çince öğreniyor.

Bu, Mandarin Çincesinin genel bir kuralıdır: zarf tümleçleri fiilden önce gelir. Önce dekor kurulur, sonra sahne oynanır.

Türkçe konuşan biri için burada bir zorluk yoktur, tersine büyük bir kolaylık vardır: Türkçe de tam olarak böyle davranır. Zaman ve yer, fiilden önce gelir — Bugün Pekin'e gidiyorum., Çin'de Çince öğreniyorum. Üstelik sıra da aynıdır: önce zaman, sonra yer — Yarın senin evinde telefon edeceğim. Bu sayfanın büyük bölümü, Türkçeyi bilen biri için hazır bir zemin üzerine kurulur.

Noktasal zaman da aynı kurala uyar:
我今天打电话。 Wǒ jīntiān dǎ diànhuà. Bugün telefon ediyorum.
我明天去看他。 Wǒ míngtiān qù kàn tā. Yarın onu görmeye gideceğim.

Peki yer ile zaman aynı cümlede bulunuyorsa hangisi öne geçer? Zaman, yerden daha genel sayılır: bu yüzden önce o gelir.
我明天在你家打电话。 Wǒ míngtiān zài nǐ jiā dǎ diànhuà. Yarın senin evinde telefon edeceğim.


Yapı 什么时候: ne zaman?

"Ne zaman?" şöyle denir: 什么时候 shénme shíhou. Neredeyse bütün soru sözcükleri gibi o da cevap sözcüğünün yerini tutar:
你什么时候回家？ Nǐ shénme shíhou huíjiā? Ne zaman eve dönüyorsun?
我明天上午回家。 Wǒ míngtiān shàngwǔ huíjiā. Yarın sabah eve dönüyorum.

Türkçe de aynı şeyi yapar: soru sözcüğü, cevabın duracağı yerde durur. Ne zaman eve dönüyorsun? — Yarın sabah eve dönüyorum. "Ne zaman" ile "yarın sabah" cümlenin aynı yerindedir. Batı dillerinin çoğunda ise soru sözcüğü cümlenin başına atlar.

在 ve yer zarf tümleci

"Olmak" fiilini gördüğümüzde — 是 shì — onun Çincedeki kullanım alanının Türkçedekinden daha dar olduğunu söylemiştik.

Nitekim "bir yerde olmak" demek için şu kullanılmaz: 是; onun yerine şu gelir: 在 zài:
他在北京。 Tā zài Běijīng. O Pekin'de.

Buna karşılık gelen soru sözcüğü şudur: 哪儿 nǎr, yani "nerede?":
她在哪儿？ Tā zài nǎr? O nerede?

Bir şeyi belli bir yerde yaptığınızı söylemek için yeri şu edat görevindeki fiille tanıtırsınız: 在 zài, eylem fiilinden önce:
我在中国学中文。 Wǒ zài Zhōngguó xué zhōngwén. Çin'de Çince öğreniyorum.

Türkçenin de bu iş için iki ayrı fiili yoktur: O Pekin'de. ile O öğretmen. aynı yapıdadır, ikisi de ad cümlesidir. Bu yüzden Çincenin buradaki ayrımı Türkçe konuşan biri için de yenidir. Türkçede yalnızca bulunmak fiili yer bildirmeye ayrılmıştır: Pekin'de bulunuyor.

Süre

Süre, noktasal zamandan farklı olarak bir zarf tümleci değildir. O bir fiil tümlecidir ve şuraya gelir — fiilden sonra:
我学汉语两年。 Wǒ xué Hànyǔ liǎng nián. İki yıl Çince öğrendim.

Buraya dikkat: buraya kadar Türkçe ile Çince aynı yolu izliyordu, ama süre tümlecinde yollar ayrılır. Türkçe süreyi de fiilden önce koyar — üç yıl Çince öğrendim —, Çince ise fiilden sonra. Zaman ve yer için işleyen benzerlik burada işlemez.

Karşılaştırın:
我学汉语两年。 Wǒ xué Hànyǔ liǎng nián. İki yıl Çince öğrendim.
我学汉语两年了。 Wǒ xué Hànyǔ liǎng nián le. İki yıldır Çince öğreniyorum.

Cümle sonundaki şu sözcük: 了 le, süre tümleciyle birleştiğinde durumu şimdiki zamana taşır ve "… -DAn beri" anlamını verir; Türkçede bunu -DIr eki karşılar. Çok kullanılan, olduğu gibi ezberlenecek iki kalıp:
你学汉语几年了？ Nǐ xué Hànyǔ jǐ nián le? Kaç yıldır Çince öğreniyorsun?
我学汉语三年了。 Wǒ xué Hànyǔ sān nián le. Üç yıldır Çince öğreniyorum.

8. ünitede bu kip sözcüğünün cümle sonunda çoğu zaman artık ile karşılandığını görmüştük. Burada karşılığı başkadır: bir süre tümleciyle birlikte kullanıldığında Türkçedeki -DIr ekine denk düşer — üç yıldır, kaç yıldır. "Artık üç yıl Çince öğreniyorum" denmez; doğrusu şudur: Üç yıldır Çince öğreniyorum.

Diyalogda:
你回去几天？ Nǐ huíqù jǐ tiān? Kaç günlüğüne dönüyorsun?
我回去半个月。 Wǒ huíqù bàn gè yuè. Yarım aylığına dönüyorum.

Biraz daha zor bir cümle

你在北京大学读书读几年？ Nǐ zài Běijīng dàxué dúshū dú jǐ nián? Pekin Üniversitesi'nde kaç yıl okuyorsun?

Sayı sözcüğü 半

半 bàn sözcüğü "yarım, buçuk" demektir.

Ölçü birim sözcüğünden önce geldiğinde, ardından geleni yarıya böler:
半个月 bàn gè yuè: yarım ay

Ölçü biriminden ya da ölçü birim sözcüğünden sonra geldiğinde ise bir yarım ekler:
一个半月 yī gè bàn yuè: bir buçuk ay
八点半 bā diǎn bàn: sekiz buçuk (08.30)

Önce mi, sonra mı: bütün anlam bu yere bağlıdır.

Türkçe de tam olarak aynı şeyi yapar, üstelik aynı yer kuralıyla: yarım önce gelir — yarım ay, yarım saat —, buçuk sonra gelir — bir buçuk ay, sekiz buçuk. Çincenin tek sözcüğüne Türkçenin iki sözcüğü birebir karşılık verir.

会 gelecek zaman işareti olarak

Şunu görmüştük: 会 huì "bir şeyi yapmayı bilmek" demektir. Bu sözcük ayrıca şunu da anlatır: olası gelecek — bir şeyin olacağı düşüncesi. Bu, öngörülebilir bir gelecektir: işlerin olağan akışı içinde beklenen bir gelecek.

Özne + 会 + fiil: olası ya da öngörülebilir gelecek

Diyalogda:
你今年会回法国吗？ Nǐ jīnnián huì huí Fǎguó ma? Bu yıl Fransa'ya dönecek misin?
我今年会回去。 Wǒ jīnnián huì huíqù. Bu yıl döneceğim.
他会来吗？ Tā huì lái ma? Gelecek mi?

Bir cümlenin sonuna şu eklendiğinde: 的 — cümlede şu varken: 会 — kesinlik vurgulanır:
他会来的。 Tā huì lái de. Mutlaka gelecek.

Türkçede bu değeri gelecek zaman eki karşılar: -AcAk — dönecek misin, döneceğim, gelecek mi. Bir çekince koymak gerekir: Türkçede bu bir çekim ekidir ve fiilin içine girer; Çincede ise fiilin önüne konan ayrı bir kelimedir. Az önce söylediğimizi de unutmayın: Çincede zaman çekimi yoktur. Bu kelime bir zaman eki değil, bir olasılık ve beklenti işaretidir.

Basit yön belirleyiciler 来 ve 去

来 lái "gelmek", konuşana göre yaklaşmayı bildirir; 去 qù "gitmek" ise uzaklaşmayı bildirir:
他去中国。 Tā qù Zhōngguó. Çin'e gidiyor. (konuşanlar Çin'de değil)
他来法国。 Tā lái Fǎguó. Fransa'ya geliyor. (konuşanlar Fransa'da)

Türkçedeki gelmek ile gitmek tam olarak aynı bakış açısını taşır: Çin'e gidiyor denir, çünkü konuşanlar Çin'de değildir; Fransa'ya geliyor denir, çünkü konuşanlar oradadır. Burada öğrenilecek yeni bir şey yok, yalnızca alışılmış bir ayrımın Çincedeki karşılığı var.

Şu sözcükleri: 来 ve 去 eylem fiillerine ekleyebilirsiniz: o zaman eylemin konuşanlara göre yönünü verirler ve şuna dönüşürler: basit yön belirleyiciler.
我回去。 Wǒ huíqù. Dönüyorum. (uzaklaşıyorum)
你回来了！ Nǐ huílái le! Geri geldin! (konuşan burada)

Diyalogda:
我今年会回去。 Wǒ jīnnián huì huíqù. Bu yıl döneceğim. (Bai Xue Pekin'den uzaklaşıyor)
你几号回来？ Nǐ jǐ hào huílái? Ayın kaçında geri geliyorsun? (Gao Xiaoyu Pekin'de, dönüşü bekliyor)

Bu yapıda yeri belirtmek için onu eylem fiili ile yön belirleyicinin arasına yerleştirirsiniz:

Örnekler:
我回中国去。 Wǒ huí Zhōngguó qù. Çin'e dönüyorum.
他回我家来。 Tā huí wǒ jiā lái. Benim evime geri geliyor.

Not: "eve dönmek" için yalnızca şu denir: 回家 huíjiā:
我下午六点回家。 Wǒ xiàwǔ liù diǎn huí jiā. Saat 18.00'de eve dönüyorum.