Çince öğrenmek: kültür, 4. ünite

4. ünitenin diyaloğu sayıları, yaşı ve okul sistemini getiriyor. Böylece Çin'de yaştan nasıl söz edildiğini, okulun nasıl işlediğini ve her zaman şaşırtan bir özelliği görme fırsatı buluyoruz: Çin'de insan, Batı hesabına göre olduğundan bir yaş büyük olabilir.

1. Çin'de insan doğduğunda bir yaşındadır

Geleneksel olarak yaşı saymanın iki yolu vardır:

Somut olarak: Çin Yeni Yılı'ndan hemen önce, 20 Ocak'ta doğan bir bebek doğduğunda bir yaşında sayılır; bu hesap 虚岁 xūsuì hesabıdır. Birkaç gün sonra, Yeni Yıl gelince bebek iki yaşına girer. Oysa henüz bir haftalık ömrü vardır.

Bugün büyük şehirlerde ve idari ya da tıbbi olan her alanda geçerli olan hesap 周岁 zhōusuì hesabıdır. Buna karşılık günlük konuşmada, kırsalda ve yaşlılar arasında 虚岁 xūsuì hâlâ çok canlıdır. Bu yüzden size yaşını söyleyen bir Çinli, Batı hesabına göre bir ya da iki yaş daha küçük olabilir. Emin değilseniz sorun: 是虚岁还是周岁？ Shì xūsuì háishì zhōusuì?: "Geleneksel yaş mı, gerçek yaş mı?"

2. Çin'de yaş sorulabilir mi?

Batı'da birine yaşını sormak çabucak saygısızlık sayılır. Çin'de ise bu son derece doğaldır: yaş, ilk tanışmada ad ya da meslek gibi paylaşılan bilgilerden biridir. Karşınızdakini yerli yerine oturtmaya ve ona nasıl hitap edeceğinizi bilmeye yarar. Türkçe konuşan biri için bu hiç şaşırtıcı değildir: Türkçede de karşınızdakine "abi", "abla", "amca", "teyze" diyebilmek için yaşını bilmek gerekir. Yaş, Çincede olduğu gibi Türkçede de nezaket düzeyini belirler.

Yaş hiyerarşisi Çin kültüründe çok önemlidir. Nezaket düzeyinin ve hitap sözcüklerinin bir bölümünü o belirler. Kimin daha büyük olduğunu bilmek, hangi üslubu kullanacağını bilmek demektir.

Soru, karşınızdakinin tahmini yaşına göre değişir:

Diyalogda Yueyue, öğretmenine doğrudan 你多大？ diye soruyor. Bu içtenlik bir çocuğa özgüdür, ama yetişkinler arasında da soru Çin'de gayet yerindedir. (Batı dillerinden gelen biri bunu ilk başta sert bulabilir; alışması uzun sürmez.)

3. Çin'de okul sistemi

Diyalog eğitim sisteminin üç aşamasını getiriyor: 小学 xiǎoxué (ilkokul), 中学 zhōngxué (ortaokul ve lise) ve 大学 dàxué (üniversite). Üç kelime de çok mantıklı biçimde kurulmuştur:

Öğrenim şöyle bölümlenir:

  • ilkokul (小学): 6 yıl, yaklaşık 6-12 yaş arası;
  • ortaokul (初中 chūzhōng, kelimesi kelimesine "ortanın başı"): 3 yıl, 12-15 yaş arası;
  • lise (高中 gāozhōng, kelimesi kelimesine "ortanın üstü"): 3 yıl, 15-18 yaş arası;
  • üniversite (大学): genellikle dört yıl.

Zorunlu eğitim dokuz yıl sürer: altı yıl ilkokul, üç yıl ortaokul. 中学 zhōngxué kelimesi hem ortaokulu hem liseyi kapsar; bu yüzden diyalogda Li Hoca kendisini hem 中学老师 zhōngxué lǎoshī hem de 大学老师 dàxué lǎoshī olarak tanıtır.

Eğitim, Çin toplumunda merkezî bir yer tutar. Aileler buna çok büyük paralar yatırır ve okul başarısı toplumsal başarının anahtarı sayılır. Üniversite giriş sınavı, 高考 gāokǎo, genç bir Çinlinin hayatındaki en ağır andır. Bütün aile iki günlük sınavın ritmine göre yaşar, şehirler sınav merkezlerinin çevresinde gürültüyü azaltır. Türk okuruna bu tablo hiç yabancı gelmez: Türkiye'deki üniversite giriş sınavı (YKS) da tam olarak böyle yaşanır.