Çince öğrenmek: 4. ünitenin dilbilgisi

"Ne kadar / kaç" sormak: 多 ve 几

Çincede "ne kadar" ya da "kaç" diye sormanın iki temel yolu vardır; hangisinin seçileceği bağlama ve beklenen yanıtın büyüklüğüne bağlıdır.

1. 多 duō sıfat yükleminden önce

Sıfat yüklemi 大 dà hem hacim hem de yaş için "büyük olmak" anlamına gelir.
中国很大。 Zhōngguó hěn dà. Çin çok büyüktür.
大人: yetişkinler.

Dikkat: Türkçede "benden büyük" demek "benden yaşça büyük" demektir; Çince de tam olarak aynı yolu tutar — büyüklük hem hacim hem de yaş içindir. Buna karşılık "yaşlı olmak" için başka bir karakter kullanılır: 老 lǎo; bu anlamda kullanılmayan karakter ise şudur: 大.

"Çok olmak" anlamına gelen 多 duō kelimesi, bir sıfat yükleminden önce geldiğinde "ne kadar" anlamına da gelir:
中国人很多。 Zhōngguó rén hěn duō. Çinliler çok kalabalıktır.
你多大？ Nǐ duō dà? Kaç yaşındasın? (yetişkine; kelimesi kelimesine: "sen ne kadar büyüksün?")

Çincedeki 多 karakterinin bu kullanımı Türkçede hiç de garip değildir: Batı dilleri bu tür soruları çoğu zaman kötü karşılar, Türkçe ise Çinceyle aynı yoldan gider — duō + sıfat yüklemi yapısının Türkçede tam bir karşılığı vardır:
她多美？ Tā duō měi? O ne kadar güzel?
他多好？ Tā duō hǎo? O ne kadar iyi?

你多大？ sorusunun yanıtı fiilsiz kurulur. Türkçe burada Çinceye çok yakındır: Türkçede de yaş bir fiille değil, doğrudan "...yaşındayım" yapısıyla söylenir — tıpkı aşağıdaki kalıp gibi:

Örnek: "On yedi yaşındayım" şöyle söylenir: 我十七岁。 Wǒ shíqī suì.

岁 suì yalnızca yaş yılları için kullanılır.

2. 几 jǐ

Bir çocuğa şöyle de denebilir: 你几岁？ Nǐ jǐ suì?
Aslında 几 jǐ soru sözcüğü, yanıtın aşağı yukarı ondan küçük olacağı tahmin edildiğinde kullanılır. Daha büyük sayılar için, şu karakterle kurulan başka bir soru sözcüğü vardır: 多 duō; onu daha sonra göreceğiz.

99'a kadar sayıların kuruluşu

Kelimeler bölümünde 0'dan 10'a kadar rakamları öğrendiniz. Sıfırın yazımı dışında zor bir yanı yok: 零 líng. Şöyle de yazılır: 〇 — daha basit, ama daha az geleneksel. HSK sınavlarında sıfır şöyle yazılır: 零 — demek ki öğrenmeniz gereken biçim budur.

Çinliler Arap rakamlarını da, hatta çok sık kullanır. Ama Çin rakamları da yaygın olarak kullanılır; bunları bilmek gerekir.

10'dan sonrası mantıklıdır:
11 十一
12 十二
13 十三
…
19 十九
Sonra 20 二十
21 二十一
22 二十二
ve böylece devam eder.

Çok basit. Yalnızca bir noktaya dikkat etmek gerekir: 10 ile 19 arasında başa "bir" eklenmez. Türkçe de aynısını yapar: "on bir", "on iki" — başına "bir" konmaz. Asıl fark 20'den sonra başlar: Çince 20'yi "iki-on" diye kurar, Türkçede ise "yirmi" ayrı bir kelimedir. Ne 一十, ne de 一十一.

Olumlu-olumsuz soru

Cümle sonuna gelen 吗 ma soru ekiyle kurulan tam soruyu ve bir soru sözcüğüyle kurulan eksik soruyu gördük (谁？ shéi?, 什么？ shénme?).

Tam soru sormanın başka bir yolu daha vardır: fiili olumsuzuyla dönüşümlü olarak yinelemek.

Böylece, şu soru ekiyle kurulan soru — 吗 ma:
他是老师吗？ Tā shì lǎoshī ma? O öğretmen mi?
şu şekilde de söylenebilir:
他是不是老师？ Tā shì bú shì lǎoshī? O öğretmen mi?

Bu yapının adı: olumlu-olumsuz soru.

Peki, 吗 ma soru ekiyle kurulan sorudan farkı nedir? İki fark var: biri küçük, öbürü daha ağır sonuçlar doğuran:

  • küçüğü: olumlu-olumsuz soru biçimine sözlü dilde biraz daha sık rastlanır, 吗 ma soru ekiyle kurulan soruya ise yazı dilinde biraz daha sık;
  • büyüğü: olumlu-olumsuz soru biçimiyle zarf kullanılamaz (很，也).

Şu cümle doğrudur:
她也姓李吗？ Tā yě xìng Lǐ ma? Onun da soyadı Li mi?
şu cümle ise yanlıştır:
她也姓不姓李？ Tā yě xìng bú xìng Lǐ?

Son bir not: fiil iki heceliyse — örneğin 高兴 gāoxìng "memnun olmak" ya da 客气 kèqi "nazik olmak" — genellikle ilk fiilin yalnızca birinci hecesi korunur. Bu zorunlu değildir.
她高不高兴？ Tā gāo bù gāoxìng? O memnun mu?
ama pekâlâ şöyle de denebilir:
她高兴不高兴？ Tā gāoxìng bù gāoxìng? O memnun mu?

Diyalogdan bir örnek:
你是不是中学老师？ Nǐ shì bú shì zhōngxué lǎoshī? Sen ortaokul/lise öğretmeni misin?

Adın önündeki sıfat

Çincede sıfat ya da tamlayan, nitelediği adın her zaman önüne gelir. Tamlama ekinin — 的 — mantığı da budur (tamlayan + 的 + tamlanan); şu kadar var ki 的 eki bir karşılaştırmayı, yani öbeğin geri kalanından ayırmayı sezdirir.

Diyalogdan örnekler:
中学老师 zhōngxué lǎoshī: ortaokul/lise öğretmeni (kelimesi kelimesine "ortaokul öğretmen") — belirtisiz isim tamlaması
大学老师 dàxué lǎoshī: üniversite öğretmeni — belirtisiz isim tamlaması

Şimdi tamlama ekiyle, yani 的:
中学的老师 zhōngxué de lǎoshī: ortaokulun öğretmeni — onu başka kademelerin öğretmenlerinden ayırmak istediğimizde. Bu, belirtili isim tamlamasıdır.

Türkçede sıra tıpatıp aynıdır: tamlayan (中学 ya da 大学) tamlanandan (老师) önce gelir; Batı dillerinde ise sıra terstir. Dahası, Çincenin tamlama ekli ve eksiz ayrımı Türkçede de vardır: "ortaokul öğretmeni" (belirtisiz isim tamlaması) genel bir türü adlandırır, "ortaokulun öğretmeni" (belirtili isim tamlaması) ise belli bir okulu ayırır — yukarıdaki iki öbek arasındaki fark tam olarak budur. Erken kazanılması gereken bir alışkanlıktır; bütün düzeylerde işinize yarayacak.