Çince öğrenmek: kültür, 3. ünite

3. ünitenin diyaloğunda iki kişi var: bir öğrenci, 月月 Yuèyue, bir de öğretmen, 李明 Lǐ Míng. Bu diyalogda Çin'de bir öğretmene nasıl hitap edildiğini, Çince adların nasıl kurulduğunu ve bir adın, onu seçen kültür hakkında ne söylediğini görüyoruz.

1. Çin'de öğretmene nasıl hitap edilir

Diyalogda, 月月 Yuèyue muhatabına şöyle hitap ediyor: 你是李明老师吗？ Nǐ shì Lǐ Míng lǎoshī ma?: "Sen Li Ming Hoca mısın?"

Çinli bir öğretmene asla yalnızca adıyla hitap edilmez. Standart kalıp şudur: soyadı + 老师 lǎoshī. Li Ming böylece 李老师 Lǐ lǎoshī, yani "Li Hoca" olur.

老师 lǎoshī kelimesi okulun sınırlarını çok aşar. Tanınmış bir becerisi ya da deneyimi olan herkese duyulan saygının işaretidir: bir zanaatkâra, bir sanatçıya, bir konuşmacıya. Çin'e ilk gidişlerimden başlayarak bana da öyle seslendiler; bunun bir meslekten çok bir nezaket olduğunu anlamam zaman aldı.

2. ünitede şu unvanları görmüştük: 先生 xiānsheng (Bey) ve 女士 nǚshì (Hanım); bunlar resmî ortamlara özgüdür. 老师 aynı düzene uyar: önce soyadı, sonra unvan. Asla tersi olmaz. Türkçede de unvan sona gelir: Ahmet Bey, Ayşe Hanım, Ahmet Hoca. Aradaki fark şudur: Türkçe unvanı çoğu zaman ADIN ardına koyar, Çince ise SOYADININ ardına.

2. Çincede ad ve soyadının kuruluşu

Türkçede "Ahmet Yılmaz" denir: önce ad, sonra soyadı. Çince ise her zaman tersini yapar: önce soyadı (姓 xìng), sonra ad (名 míng).

Bu sıra bir şey anlatır: topluluk, aile, soy, bireyden önce gelir. İnsan kendini tanıtırken önce aidiyetini, sonra kendini söyler.

Çin soyadları neredeyse her zaman tek bir karakterden oluşur. En yaygın olanları şunlardır: 王 Wáng, 李 Lǐ, 张 Zhāng, 刘 Liú ve 陈 Chén. Bu beş soyadı yüz milyonlarca kişi tarafından taşınır.

Adlar ise bir ya da iki karakterden oluşur. Tek karakterli bir ad, örneğin 明 Míng , iki heceli bir tam ad verir (李明). İki karakterli bir ad, örneğin 小明 Xiǎomíng , üç heceli bir ad verir (李小明).

3. Çinliler adları nasıl seçer

Batı dillerinde bir ad çoğu zaman kulağa hoş geldiği için ya da birinin anısına seçilir. Türkçe adlar da anlam taşır: Deniz, Umut, Sevgi, Yiğit, Nur, Barış. Bu bakımdan Türkçe konuşan biri Çin yaklaşımına yakındır. Çincenin farkı derecededir: orada seçim daha da düşünülmüştür, çünkü anlamı taşıyan HER KARAKTERdir ve ad bu anlamların birleşiminden doğar.

明 Míng adı örneğin şu iki karakteri birleştirir: 日 rì (güneş) ve 月 yuè (ay) ⟶ parlak, ışıklı, aydınlık. Çocuğuna bu adı veren anne baba, ona aydınlık bir gelecek ve keskin bir zekâ diler.

月月 Yuèyue adı, yani diyalogdaki öğrencinin adı, şu karakteri tekrarlar: 月 yuè (ay). Bu tekrara 叠名 diémíng denir; sevecen ve ezgili bir etki verir, kadın adlarında ve takma adlarda çok sıktır.

Sık görülen birkaç tema:

  • doğa: 雪 xuě (kar), 海 hǎi (deniz), 林 lín (orman);
  • erdemler: 德 dé (erdem), 信 xìn (güven), 义 yì (adalet);
  • özlemler: 强 qiáng (güçlü), 志 zhì (istek, ülkü), 飞 fēi (uçmak);
  • güzellik: 美 měi (güzellik), 丽 lì (zarif), 花 huā (çiçek).

Kimi aileler şu konunun ustasına bile danışır: 八字 bāzì, yani Çin yıldız falının "sekiz karakter"i. Amaç, adın karakterlerinin beş unsuru dengelemesidir (五行 wǔxíng: metal, ağaç, su, ateş, toprak), doğum tarihine ve saatine göre. Bu uygulamanın bugün ne kadar yaygın olduğunu söyleyemem; kırsalda Şanghay'dakinden çok daha canlı görünüyor.

4. Bir Çinliye adıyla hitap edilebilir mi?

Batı dillerinde adla hitap etmeye geçmek sıradandır. Çin'de ise bu daha incelikli bir konudur.

Yakın arkadaşlar arasında ya da ailede, ad kullanılır, çoğu zaman sevecen bir biçimde: bir hecenin tekrarı (明明 Míngmíng) ya da soyadının veya adın önüne gelen 小 xiǎo ("küçük") ön eki (小李 Xiǎo Lǐ, 小明 Xiǎo Míng).

Resmî ya da mesleki bir ortamda, tam ad kullanılır ya da soyadı + unvan: 李老师 Lǐ lǎoshī, 王先生 Wáng xiānsheng, 张女士 Zhāng nǚshì.

Yaşça daha büyük kişiler için, soyadının önüne 老 lǎo ("yaşlı", saygı anlamında) ön eki getirilebilir: 老李 Lǎo Lǐ, 老王 Lǎo Wáng. Bunda küçültücü hiçbir şey yoktur: bu 老 saygıyı ve yakınlığı belirtir. Türkçe konuşan biri bu mekaniğe yabancı değildir: Türkçede de abi, abla, amca, teyze gibi kelimeler yaşa göre hitabı sağlar ve hiçbiri küçültücü değildir.

5. Kendi adınızı Çinceye nasıl çevirirsiniz

Çin'e varır varmaz insan Çince bir ad istiyor. Önünüzde iki yol var.

Fonetik çeviri yazı yönteminde, okunuşu özgün ada yakın karakterler seçilir. "Ayşe" şöyle olur: 艾谢 Àixiè, "Can" ise şöyle: 詹 Zhān. Ad kulakta tanınabilir kalır. Buna karşılık seçilen karakterlerin her zaman tutarlı bir anlamı olmaz, kimi zaman hiçbir anlamı olmaz.

Gerçek anlamda Çince bir ad seçmek ise karakterleri anlamları için alır, tam olarak Çinli anne babaların yaptığı gibi. Benimsenen ve çoğu zaman kendi soyadınıza kulakta yakın duran bir Çince soyadıyla birleşince, ayakları yere basan bir ad çıkar. Çinlilerin en çok değer verdiği yol budur, çünkü onlara doğru bir adım atıldığını gösterir. Kendi adım, 李天翔 Lǐ Tiānxiáng, fonetik değildir: söylediği şey için seçilmiştir.

Hangi yolu seçerseniz seçin, kural değişmez: Çincede soyadı başa gelir. Adınız Yılmaz ise ve Çince adınız 明 Míng ise, 易明 Yì Míng olursunuz, "Ming Yi" değil.