เรียนภาษาจีน: วัฒนธรรม บทที่ 6

บทสนทนาของบทที่ 6 พูดถึงครอบครัว จึงเป็นโอกาสได้เห็นความสำคัญของครอบครัวในวัฒนธรรมจีน ความละเอียดของคำเรียกญาติในภาษาจีน และระบบการเรียกพี่น้องตามลำดับ

1. ครอบครัวจีน: เสาหลักของสังคม

ในประเทศจีน ครอบครัว (家 jiā) มีความหมายมากกว่ากลุ่มคนที่อาศัยอยู่ใต้ชายคาเดียวกัน ครอบครัวคือ รากฐานของการจัดระเบียบสังคม ซึ่งเป็นมรดกโดยตรงจากแนวคิดขงจื๊อที่ยกให้ความกตัญญูต่อบุพการี (孝 xiào) อยู่สูงสุดในบรรดาคุณธรรมทั้งปวง

ในอดีต คนหลายรุ่นอาศัยอยู่ในบ้านหลังเดียวกัน ทั้งปู่ย่าตายาย พ่อแม่ ลูก และบางครั้งก็มีลุงป้าน้าอาด้วย ปัจจุบันในเมืองใหญ่ ครอบครัวเดี่ยว (พ่อแม่ + ลูก) กลายเป็นแบบแผนหลัก แต่ความผูกพันในครอบครัวยังคงเหนียวแน่นมาก เป็นเรื่องปกติมากที่ปู่ย่าตายายจะเป็นผู้ดูแลหลานในขณะที่พ่อแม่ออกไปทำงาน ลูกศิษย์หลายคนเล่าถึงวัยเด็กที่ใช้ชีวิตอยู่บ้านปู่ย่าตายาย ห่างจากพ่อแม่เป็นร้อยกิโลเมตร

นโยบายลูกคนเดียว (独生子女政策 dúshēng zǐnǚ zhèngcè) ซึ่งบังคับใช้ระหว่างปี 1979 ถึง 2015 ได้เปลี่ยนโครงสร้างครอบครัวจีนไปอย่างลึกซึ้ง เป็นเวลากว่าสามสิบปีที่ครอบครัวในเมืองส่วนใหญ่มีลูกได้เพียงคนเดียว ตั้งแต่ปี 2016 นโยบายได้ผ่อนคลายลง อนุญาตให้มีลูกสองคนและต่อมาสามคน แต่ความเคยชินได้เปลี่ยนไปแล้ว คู่รักหนุ่มสาวจำนวนมากจึงยังเลือกมีลูกเพียงคนเดียว

2. ความละเอียดของคำเรียกญาติในภาษาจีน

ภาษาจีนมีคำเรียกญาติที่ละเอียดมาก ในภาษาตะวันตกใช้เพียงคำเดียวคลุมความหมายทั้งหมด ("uncle" "aunt" "cousin") แต่ภาษาจีนแยกอย่างเป็นระบบว่า:

  • บุคคลนั้นอยู่ ฝ่ายพ่อ หรือ ฝ่ายแม่
  • และบุคคลนั้น อายุมากกว่า หรือ อายุน้อยกว่า พ่อหรือแม่ที่เกี่ยวข้อง

ตัวอย่างเช่น คำที่แปลว่า "ลุง/อา (ฝ่ายชาย)":

ความละเอียดนี้สะท้อนความสำคัญของลำดับชั้นและสายตระกูลในวัฒนธรรมจีน การรู้ว่าคนสองคนมีความสัมพันธ์กันอย่างไรอย่างแม่นยำ ทำให้กำหนดหน้าที่ในการให้ความเคารพและการช่วยเหลือกันได้ชัดเจน ผู้เรียนชาวไทยคุ้นเคยกับเรื่องนี้ดี เพราะภาษาไทยเองก็แยกคำเรียกญาติในลักษณะเดียวกัน (ลุง ป้า น้า อา) โดยบอกทั้งฝ่ายพ่อฝ่ายแม่และลำดับอายุ ไม่ต้องกังวล คำเหล่านี้ไม่ได้อยู่ในเนื้อหาของระดับ 1 ที่นำมาแสดงไว้ก็เพื่อให้เข้าใจหลักคิดของภาษาจีน ไม่ใช่เพื่อให้จำในตอนนี้

3. 大姐, 二姐…: การเรียกพี่น้องตามลำดับ

ในครอบครัวจีน พี่น้องมักถูกเรียกตาม ลำดับในหมู่พี่น้อง โดยวางเลขลำดับไว้หน้าคำเรียกญาติ:

สังเกตว่าคนแรกใช้คำว่า 大 dà (ใหญ่) ไม่ใช่ 一 yī (หนึ่ง) จากนั้นจึงใช้ตัวเลข: 二 (ที่สอง) 三 (ที่สาม) เป็นต้น สำหรับคนสุดท้องมักใช้คำว่า 小 xiǎo (เล็ก)

ในบทสนทนาของบทเรียนนี้ ไป๋ เสวี่ย มีพี่ชายหนึ่งคน (哥哥 gēge) พี่สาวหนึ่งคน (姐姐 jiějie) และน้องสาวสองคน (两个妹妹 liǎng gè mèimei) ในประเทศจีน เราอาจเรียกน้องสาวสองคนนี้ว่า 大妹 dàmèi (น้องสาวคนโตกว่า) และ 小妹 xiǎomèi (น้องสาวคนเล็กสุด)

ระบบการเรียกตามลำดับนี้ยังใช้กันแพร่หลายในจีน โดยเฉพาะในบริบทของครอบครัวและในชนบท ระบบนี้แสดงถึง การให้ความเคารพตามลำดับอาวุโส ซึ่งเป็นค่านิยมหลักของวัฒนธรรมจีน และเป็นสิ่งที่คนไทยเข้าใจได้ทันที เพราะภาษาไทยเองก็ใช้คำว่า พี่ และ น้อง ตามลำดับอายุเช่นกัน หลังจากผ่านคนรุ่นลูกคนเดียวมาหนึ่งรุ่น ก็น่าคิดว่าระบบนี้จะคงอยู่ต่อไปได้อีกนานเพียงใด ซึ่งยังไม่มีคำตอบที่แน่ชัด