วัฒนธรรม 2

เรียนภาษาจีน: วัฒนธรรม บทที่ 2

บทสนทนาของบทที่ 2 เล่าถึงการพบกันระหว่างคุณผู้ชายหลี่กับคุณผู้หญิงไป๋ จึงเป็นโอกาสได้รู้ว่าคนจีนใช้นามสกุลกันอย่างไร ใช้คำนำหน้าแสดงความสุภาพแบบใด และได้เข้าใจสำนวนพื้นฐานสองสำนวน: 对不起 และ 没关系 เบื้องหลังสำนวนเหล่านี้ซ่อนแนวคิดสำคัญสองอย่างของวัฒนธรรมจีนไว้ นั่นคือเรื่อง หน้า และ 关系 guānxi (ความสัมพันธ์)

1. นามสกุลจีน

ในประเทศจีน นามสกุล 姓 xìng มีบทบาทสำคัญที่สุดในตัวตนของบุคคล ต่างจากภาษาไทยที่พูดว่า "คุณสมชาย" (คำนำหน้า + ชื่อ) ภาษาจีนจะวาง นามสกุลไว้เป็นอันดับแรกเสมอ: 李先生 Lǐ xiānsheng (คุณผู้ชายหลี่)

นามสกุลจีนส่วนใหญ่เป็น พยางค์เดียว (ตัวอักษรตัวเดียว) นามสกุลที่พบบ่อยที่สุดคือ:

อย่างไรก็ตาม ยังมีนามสกุลที่ประกอบด้วยตัวอักษรสองตัวอยู่บ้าง (复姓 fùxìng เช่น 欧阳 Ōuyáng หรือ 司马 Sīmǎ) แต่พบได้น้อย

ตัวอักษร 姓 เองประกอบด้วยหมวดนำ 女 (ผู้หญิง) และ 生 (เกิด) ⟶ "เกิดจากผู้หญิง" ที่มานี้ย้อนไปถึงสังคมโบราณที่ถือสายมารดา ซึ่งการสืบเชื้อสายผ่านทางแม่ แม้จีนจะเปลี่ยนมาถือสายบิดามานับพันปีแล้ว แต่ตัวเขียนยังคงเก็บร่องรอยของสิ่งที่ตรงกันข้ามไว้ นี่เป็นซากดึกดำบรรพ์ทางภาษาแบบที่ผมชอบหยิบมาให้ดูมาก

มีบทกวีคลาสสิกที่เด็กจีนทุกคนต้องเรียน นั่นคือ 百家姓 Bǎijiāxìng ("นามสกุลร้อยตระกูล") แต่งขึ้นในสมัยราชวงศ์ซ่ง (ศตวรรษที่ 10) รวบรวมนามสกุลที่แพร่หลายที่สุดกว่า 500 นามสกุล เรียงเป็นบทร้อยกรองที่มีสัมผัส จนถึงทุกวันนี้ก็ยังใช้อ้างอิงเมื่อพูดถึงนามสกุลจีน

ปัจจุบันมีปรากฏการณ์ใหม่ที่น่าสนใจ คือพ่อแม่จำนวนมากขึ้นเรื่อย ๆ เลือกให้ลูกใช้นามสกุลของแม่ หรือถึงขั้น รวมนามสกุลทั้งสองฝ่ายเข้าด้วยกัน จนถึงปี 1980 ลูกมักใช้นามสกุลของพ่อเกือบทุกกรณี ตั้งแต่นั้นมา กฎหมายการสมรสอนุญาตให้ใช้นามสกุลของพ่อ หรือ นามสกุลของแม่ก็ได้ และเมื่อเปิดให้มีบุตรคนที่สองได้ (ตั้งแต่ปี 2016) บางครอบครัวจึงให้ลูกคนโตใช้นามสกุลพ่อ และลูกคนเล็กใช้นามสกุลแม่ ตามรายงานนามสกุลระดับชาติที่กระทรวงความมั่นคงสาธารณะเผยแพร่ (公安部 Gōng'ānbù) พบว่าในปี 2020 ทารกแรกเกิดประมาณ 1 ใน 13 คนใช้นามสกุลของแม่

ยิ่งไปกว่านั้นยังเริ่มมี นามสกุลคู่แบบใหม่ (新复姓 xīn fùxìng) ซึ่งนำนามสกุลของพ่อและของแม่มาต่อกัน เช่น เด็กที่พ่อมีนามสกุล 周 Zhōu และแม่มีนามสกุล 朱 Zhū อาจได้ชื่อว่า 周朱 Zhōuzhū หรือ 朱周 Zhūzhōu ที่เซี่ยงไฮ้ นามสกุลผสมแบบนี้มีสัดส่วนถึง 2.5 % ของทารกที่เกิดในปี 2018 แล้ว การเปลี่ยนแปลงนี้สะท้อนทัศนคติที่มุ่งสู่ความเท่าเทียมระหว่างชายหญิงมากขึ้น โดยเฉพาะในเมืองใหญ่ อย่างไรก็ตาม อย่าสับสนระหว่างนามสกุลแบบใหม่นี้กับ 复姓 fùxìng แบบดั้งเดิม (เช่น 欧阳 Ōuyáng) ซึ่งสืบทอดกันมาหลายศตวรรษ

2. คำนำหน้า 先生 และ 女士

ในบทสนทนาเราได้ยินคำว่า 白女士 Bái nǚshì (คุณผู้หญิงไป๋) และ 李先生 Lǐ xiānsheng (คุณผู้ชายหลี่) ทั้งสองคำนี้เป็นคำนำหน้าแสดงความสุภาพที่ใช้บ่อยที่สุดในภาษาจีนปัจจุบัน

先生 xiānsheng แปลตามตัวอักษรว่า "ผู้ที่เกิดก่อน" กล่าวคือผู้ที่มีประสบการณ์มากกว่า เป็นทั้งคำนำหน้าแสดงความสุภาพสำหรับผู้ชาย และในอดีตเป็นคำแสดงความเคารพต่อผู้มีความรู้และครูอาจารย์ ปัจจุบันเทียบได้กับคำว่า "คุณ" หรือ "นาย" ในบริบทที่เป็นทางการ

女士 nǚshì แปลตามตัวอักษรว่า "ผู้มีความรู้เพศหญิง" เป็นคำนำหน้าที่เป็นกลางและแสดงความเคารพมากที่สุดสำหรับเรียกผู้หญิงที่เป็นผู้ใหญ่

ยังมีคำนำหน้าอื่น ๆ ที่จะเรียนในบทถัดไป: 老师 lǎoshī (อาจารย์) ในบทที่ 3 หรือ 同学 tóngxué (เพื่อนร่วมชั้น / นักเรียน) ซึ่งใช้เป็นคำนำหน้าเมื่อเรียกนักเรียนได้ด้วย

3. 对不起 และ 没关系: การขอโทษในภาษาจีน

บทสนทนามีบทโต้ตอบที่พบบ่อยมาก:

สำนวนสองสำนวนนี้เป็นมากกว่าการแลกเปลี่ยนคำสุภาพ ในตัวอักษรของมันบรรจุแนวคิดพื้นฐานสองอย่างของอารยธรรมจีนไว้ นั่นคือเรื่อง หน้า และ ความสัมพันธ์

3.1 对不起: "ไม่อาจสู้หน้าได้"

对不起 แยกส่วนได้ดังนี้:

• 对 duì: หันหน้าเข้าหา, เผชิญหน้า
• 不起 bùqǐ: ไม่อาจรับได้ (เมื่อตามหลังคำกริยา จะบอกความเป็นไปไม่ได้ที่จะทำสิ่งนั้น)

ความหมายตามตัวอักษรจึงเป็น "ผมไม่อาจสู้หน้าคุณได้" แนวคิดคือเราได้ทำผิดต่ออีกฝ่ายจนไม่กล้ามองหน้าเขาอีก เป็นสำนวนที่แตะแนวคิดเรื่อง หน้า (面子 miànzi) ซึ่งเป็นเสาหลักอย่างหนึ่งของชีวิตทางสังคมของคนจีนโดยตรง

3.2 没关系: "ไม่มีความสัมพันธ์ใด (ที่เสียหาย)"

没关系 แยกส่วนได้ดังนี้:

• 没 méi: ไม่มี (คำปฏิเสธของ 有)
• 关系 guānxi: ความสัมพันธ์, ความเกี่ยวข้อง

ความหมายตามตัวอักษรคือ "ไม่มีผลกระทบต่อความสัมพันธ์ของเรา" เมื่อตอบว่า 没关系 เท่ากับปลอบใจอีกฝ่ายว่าเรื่องที่เกิดขึ้นไม่ได้ทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างสองคนเสียไป เป็นวิธีรักษาความกลมเกลียวในความสัมพันธ์

4. แนวคิดเรื่องหน้าในประเทศจีน: 面子

"หน้า" (面子 miànzi) เป็นหนึ่งในแนวคิดที่สำคัญที่สุดต่อการเข้าใจสังคมจีน หมายถึง ชื่อเสียง, ภาพลักษณ์ทางสังคม และ ความนับถือ ที่บุคคลหนึ่งได้รับจากคนรอบข้าง ผู้เรียนชาวไทยน่าจะคุ้นเคยกับแนวคิดนี้ดี เพราะภาษาไทยเองก็มีคำว่า "เสียหน้า" "รักษาหน้า" และ "ให้เกียรติ" ซึ่งใกล้เคียงกันมาก

ในประเทศจีนมี "หน้า" อยู่สองแบบ:

• 面子 miànzi: หน้าทางสังคม เกี่ยวข้องกับสถานะ ความสำเร็จ และสายตาของผู้อื่น เรา "ให้หน้า" แก่ผู้อื่นได้ (给面子 gěi miànzi) หรือ "เสียหน้า" ไป (丢面子 diū miànzi)
• 脸 liǎn: หน้าทางศีลธรรม เกี่ยวข้องกับความซื่อตรงและนิสัยใจคอ เราเสียมันไปเมื่อทำสิ่งที่น่าละอาย (不要脸 búyào liǎn, "ไร้ยางอาย")

ในทางปฏิบัติ แนวคิดนี้ส่งผลต่อพฤติกรรมในชีวิตประจำวันหลายอย่าง:

• จะหลีกเลี่ยงการ ตำหนิใครต่อหน้าคนอื่น เพราะจะทำให้เขาเสียหน้าต่อหน้าผู้อื่น
• การให้ ของขวัญราคาแพง หรือการเลี้ยงอาหารในร้านดี ๆ ถือเป็นการ "ให้หน้า" แก่อีกฝ่าย
• การปฏิเสธคำเชิญหรือของขวัญอย่างตรงไปตรงมาเกินไป อาจถูกมองว่าเป็นการลบหลู่

5. 关系 guānxi: เครือข่ายความสัมพันธ์

เราพบคำว่า 关系 guānxi ใน 没关系 แต่คำนี้มีความหมายกว้างกว่ามากในวัฒนธรรมจีน guānxi หมายถึงทั้งหมดของ ความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล ไม่ว่าจะเป็นครอบครัว มิตรสหาย หรือหน้าที่การงาน ซึ่งเป็นโครงสร้างของชีวิตทางสังคม

ในสังคมจีน guānxi ไม่ใช่เพียง "เครือข่าย" ในความหมายแบบตะวันตก แต่ตั้งอยู่บนหลักการของ การตอบแทนซึ่งกันและกัน และพันธะต่อกัน: หากใครช่วยเหลือคุณ คุณย่อมมีพันธะทางใจที่จะตอบแทนเขาในวันหนึ่ง ตรรกะนี้แทรกอยู่ในความสัมพันธ์ในครอบครัว การค้าขาย และความสัมพันธ์ในที่ทำงาน

guānxi ไม่ใช่การทุจริตหรือการเล่นพวก แต่เป็นระบบความไว้วางใจและการช่วยเหลือเกื้อกูลกันที่หยั่งรากในวัฒนธรรมขงจื๊อ ซึ่งมองว่าตัวตนของบุคคลถูกนิยามด้วยความสัมพันธ์กับผู้อื่นเป็นสำคัญ การเข้าใจเรื่องนี้คือการเข้าใจว่าทำไมคนจีนจึงให้ความสำคัญกับการร่วมโต๊ะอาหาร การให้ของขวัญ และการใช้เวลาร่วมกันก่อนจะคุยเรื่องธุรกิจ

6. ในประเทศจีน บอกว่าตัวเองไม่สบายได้ไหม?

ในบทสนทนาของบทที่ 2 คุณผู้ชายหลี่ตอบคำถามอย่างน่าประหลาดใจว่า 你好吗？:

คำตอบนี้ ผิดปกติอย่างมาก ในประเทศจีน คำถามว่า 你好吗？ เป็น คำทักทายเชิงมารยาทเป็นหลัก เช่นเดียวกับคำว่า "สบายดีไหม" ในภาษาไทย ที่มักตอบกลับโดยอัตโนมัติว่า "สบายดี" คำตอบที่คาดหวังเกือบจะเป็นคำตอบเชิงบวกเสมอ:

• 我很好。 Wǒ hěn hǎo.: ฉันสบายดี
• 还好。 Hái hǎo.: ก็โอเค
• 还可以。 Hái kěyǐ.: พอไปได้

การพูดว่า 我不好 กับคนที่ไม่ค่อยสนิท เท่ากับ ทำให้คู่สนทนาเสียหน้า (เพราะเขาจะรู้สึกลำบากใจที่ไม่รู้จะตอบอย่างไร) และ ทำให้ตัวเองเสียหน้า (เพราะเปิดเผยจุดอ่อนของตน) แนวคิดเรื่องหน้าที่เพิ่งเรียนไปจึงใช้ได้กับกรณีนี้เช่นกัน

แน่นอนว่าระหว่างเพื่อนสนิทมากหรือในครอบครัว เราพูดถึงสภาพของตัวเองได้ตรงไปตรงมามากกว่านี้ แต่ในบริบทของการพบกันครั้งแรกอย่างในบทสนทนา ความตรงไปตรงมาเช่นนี้จะทำให้คนจีนแปลกใจมาก

บทสนทนานี้จึงจงใจเล่นกับกฎข้อนี้ และนั่นเองคือสิ่งที่ทำให้คนจีนรู้สึกขำ