Çince öğrenmek: kültür, 9. ünite

9. ünitenin diyaloğu tarihler, yolculuk tasarıları ve Bai Xue'nin Pekin'deki üniversite düzeni çevresinde dönüyor. Buradan Çin'de takvimin nasıl işlediğini, öğrenimin ne kadar sürdüğünü ve her kış neden yüz milyonlarca insanın aynı anda yola çıktığını göreceğiz.

1. Çin takvimi

Çin günlük yaşamda "güneş takvimi" denen Miladî takvimi kullanır (阳历 yánglì), yani Türkiye'de de kullanılan takvimi. Yönetimi, okulu ve işi düzenleyen odur.

Ama bir ikincisi daha vardır: "ay takvimi" denen geleneksel takvim (农历 nónglì, kelimesi kelimesine "tarım takvimi"). Gerçekte bu takvim ay-güneş takvimidir: aylar ayı izler, her ay yeni ayla başlar; mevsimlerle uyumu korumak için araya artık aylar eklenir.

Türk okuru bu durumu yakından bilir: Türkiye de günlük yaşamda Miladî takvimi kullanır, ama hicrî takvimi de korur; Ramazan Bayramı ile Kurban Bayramı'nın tarihini belirleyen odur. İki takvimin bir arada yaşaması — biri resmî, öteki geleneksel ve bayramları belirleyen — Çin'deki durumun tıpkısıdır. Yine de önemli bir fark vardır: hicrî takvim saf ay takvimidir, hiçbir düzeltme yapılmaz ve bayramlar her yıl on bir gün geriye kayarak bütün mevsimleri dolaşır. Çin takvimi ise ay-güneş takvimidir: araya eklenen aylar sayesinde mevsimlerle uyumunu korur. Çin Yeni Yılı'nın her yıl Ocak sonu ile Şubat ortası arasında kalmasının nedeni de budur.

Bu takvim hiçbir biçimde bir kalıntı değildir. Büyük bayramları belirleyen odur: Çin Yeni Yılı (春节 Chūnjié), Fener Bayramı (元宵节 Yuánxiāojié), Ortasonbahar Bayramı (中秋节 Zhōngqiūjié). Birçok Çinli ay takvimine göre doğum gününü de bilir ve onu ötekine ek olarak kutlar. Yılda iki doğum günü: fena bir fikir değil.

2. Üniversite öğreniminin süresi

Diyalogda Bai Xue şöyle diyor: 我在这儿读四年大学。 Wǒ zài zhèr dú sì nián dàxué. "Burada dört yıl üniversite okuyorum."

Çin'deki lisans (本科 běnkē) gerçekten de dört yıl sürer; oysa Batı Avrupa'da lisans çoğunlukla üç yıldır. Bu, birinci aşamanın olağan süresidir.

Türkiye burada Batı Avrupa'nın değil, Çin'in yanındadır: Türkiye'de de lisans dört yıldır. Basamaklar da neredeyse birebir örtüşür: lisans dört yıl, yüksek lisans iki yıl, doktora dört yıl. Giriş sınavı da aynı yeri tutar — 4. ve 8. ünitelerde gördüğümüz gibi, Türkiye'deki YKS Çin'deki ulusal sınavla aynı işi görür ve aynı ağırlığı taşır.

Öğrenim yolu şöyledir: dört yıl lisans, ardından isteğe bağlı olarak iki ya da üç yıl yüksek lisans (硕士 shuòshì) ve üç ya da dört yıl doktora (博士 bóshì). Giriş şu sınavdan geçer: 高考 gāokǎo, hangi kuruma alınacağınızı belirleyen ulusal sınav. 8. ünitede gördüğümüz gibi, üniversite birinci derecede bir toplumsal göstergedir.

3. Üniversite yılının düzeni

Üniversite yılı Eylül ayında başlar ve iki döneme ayrılır: Eylülden Ocağa, sonra Şubat ya da Marttan Haziran ya da Temmuza.

İki büyük ara vardır: kış tatili (寒假 hánjià), Ocak ve Şubat çevresinde yaklaşık bir ay, ve yaz tatili (暑假 shǔjià), Temmuz ve Ağustosta iki ay.

Bu düzen de Türk okuruna tanıdık gelir: Türkiye'de de öğretim yılı Eylülde başlar, iki döneme ayrılır, ortada bir kış tatili ve sonunda uzun bir yaz tatili vardır. Süreler ise aynı değildir: Türkiye'deki sömestir tatili iki hafta kadardır, Çin'deki kış tatili ise yaklaşık bir ay sürer.

4. 春节 Chūnjié ve büyük göç

Çin Yeni Yılı, 春节 Chūnjié, yani "bahar bayramı", yılın açık ara en önemli bayramıdır. Tarihi her yıl değişir, çünkü ay takvimine bağlıdır: Ocak sonu ile Şubat ortası arasına düşer.

Aileler için bu, yeniden bir araya gelmenin, yılbaşı akşamı yemeğinin (年夜饭 niányèfàn) ve yeni yıla hep birlikte girmenin zamanıdır. Türkiye'deki bayramların karşılığıdır — şu farkla ki insanlar ne pahasına olursa olsun memleketlerine döner.

Türk okuru için en yakın karşılık bayramdır: insanlar ne olursa olsun memlekete döner, otobüs ve tren biletleri haftalar öncesinden tükenir, yollar tıkanır. "Memleket" kelimesi buradaki Çince kavramın tam karşılığıdır: doğulan yer, ailenin bulunduğu yer, yılda bir kez de olsa dönülen yer.

Buradan başka hiçbir yerde eşi olmayan bir olgu doğar: 春运 Chūnyùn, yani "bahar göçü". Her yıl yüz milyonlarca insan aynı anda ülkenin bir ucundan öbürüne gider. Trenler, uçaklar, otobüsler ve yollar haftalarca tıkanır.

Olgunun kökeni ülkenin ekonomik yapısındadır. Milyonlarca göçmen işçi (农民工 nóngmíngōng) kıyı kentlerinde yaşar, ama kimi zaman çok uzaktaki kırsal illerden gelir. 春节 çoğu zaman yılın, yakınlarını ve kimi zaman çocuklarını görebildikleri tek anıdır.

Ölçeği doğru anlamak gerekir: benzerlik davranışa ilişkindir, sayılara değil. Bayramda memlekete dönüş Türkiye'de de yolları tıkar, ama 40 günde 9 milyar yolculuk hiçbir ülkenin ölçeğinde değildir. Türkiye'nin kendi iç göçü — Anadolu'dan İstanbul'a, İzmir'e — bu tabloyu tanıdık kılar; geri kalanı bir büyüklük farkıdır.

Üniversitelerin kış tatili de aynı döneme denk gelir. Öğrenciler de bu sırada evlerine döner. Çin'e yolculuk edecekseniz bu kırk günden kaçının.