Çince öğrenmek: kültür, 6. ünite

6. ünitenin diyaloğu aile üzerinedir. Böylece ailenin Çin kültüründeki yerini, aile sözcüklerinin zenginliğini ve kardeşleri sıraya göre adlandırma sistemini göreceğiz.

1. Çin ailesi, toplumun direği

Çin'de aile (家 jiā), aynı çatı altında yaşayan bir insan topluluğundan çok daha fazlasıdır. Aile toplumsal düzenin temelidir. Bu, ana babaya saygı ve bağlılığı (孝 xiào) erdemlerin en üstüne koyan Konfüçyüsçü düşüncenin doğrudan mirasıdır.

Geleneksel olarak birkaç kuşak bir arada yaşardı: büyükanne ve büyükbabalar, anne babalar, çocuklar, kimi zaman amcalar, dayılar, halalar ve teyzeler. Bugünün büyük şehirlerinde çekirdek aile kural haline geldi. Buna karşılık bağlar zayıflamış değil: anne babalar çalışırken torunlara büyükanne ve büyükbabaların bakması çok yaygındır. Birçok öğrencim bana, anne babalarından yüzlerce kilometre uzakta, büyükanne ve büyükbabalarının yanında geçen bir çocukluk anlatır.

Tek çocuk politikası (独生子女政策 dúshēng zǐnǚ zhèngcè), 1979'dan 2015'e kadar yürürlükte kalarak aile yapısını altüst etti. Otuz yılı aşkın bir süre boyunca şehirlerdeki ailelerin çoğunun tek bir çocuğu oldu. 2016'dan beri iki, sonra üç çocuk sahibi olmak mümkün. Ama alışkanlıklar yerleşti; genç çiftlerin birçoğu tek çocukla yetiniyor.

2. Çincedeki aile sözcüklerinin zenginliği

Çincedeki aile sözcükleri şaşırtıcı ölçüde ayrıntılıdır. Fransızca gibi Batı dillerinde tek bir sözcük hem babanın hem annenin erkek kardeşini, tek bir sözcük de hem babanın hem annenin kız kardeşini karşılar; Çince ise şunları düzenli olarak ayırt eder:

  • baba tarafı ile anne tarafı;
  • ilgili ebeveynden daha yaşlı olan ile daha genç olan.

Örneğin amca, dayı ve enişte için:

Bu ayrımların bir bölümü size tanıdık gelecek: Türkçe de tam olarak Çince gibi tarafı ayırır — babanın erkek kardeşi amca, annenin erkek kardeşi dayı; babanın kız kardeşi hala, annenin kız kardeşi teyzedir. Buna karşılık Türkçe, aynı taraf içindeki yaş sırasını ayırmaz: yukarıdaki listede babanın ağabeyi ile babanın küçük erkek kardeşi Çincede iki ayrı sözcükken, Türkçede ikisi de amcadır. Bu incelik, soyun ve hiyerarşinin önemini anlatır. İki kişiyi hangi bağın birleştirdiğini tam olarak bilmek, birbirlerine ne borçlu olduklarını bilmek demektir. İçiniz rahat olsun: bu sözcükler 1. seviye programında yer almıyor; mantığı anlayasınız diye gösteriyorum, bugün ezberleyesiniz diye değil.

3. 大姐, 二姐: kardeşleri sıraya göre adlandırmak

Bir Çin ailesinde kardeşlerden çoğu zaman aile içindeki sıralarıyla söz edilir: sıra sayısı akrabalık teriminin önüne konur:

Dikkat edin: ilki 大 dà (büyük) alır, 一 yī (bir) değil. Sonra sayılar gelir: 二, 三 ve böyle devam eder. En son doğan çoğu zaman 小 xiǎo (küçük) alır.

Diyalogta Bai Xue'nun bir abisi (哥哥 gēge), bir ablası (姐姐 jiějie) ve iki küçük kız kardeşi (两个妹妹 liǎng gè mèimei) var. Çin'de bunlardan büyüğüne 大妹 dàmèi, küçüğüne ise 小妹 xiǎomèi denirdi.

Bu sistem, özellikle ailelerde ve kırsalda hâlâ çok canlı. Anlattığı şey şudur: yaş hiyerarşisine duyulan saygı. Bu saygı Çin kültürünün tamamına sinmiştir. Tek çocuk kuşağından sonra bu sistemin daha ne kadar süreceği sorulabilir. Cevabını bilmiyorum.