Çince öğrenmek: kültür, 5. ünite

5. ünitenin diyaloğu uyruklar ve diller üzerinedir. Böylece Çinlilerin kendi ülkelerini nasıl adlandırdıklarını, Çincede ülke adlarının nasıl kurulduğunu ve nazik hitap biçiminin ne işe yaradığını göreceğiz: 您 nín.

1. Çin'i adlandıran farklı sözcükler

Türkçede tek bir sözcük vardır: "Çin". Çincede ise birden çok sözcük vardır ve her biri kendi nüansını taşır.

Şunlara da rastlanır:

  • 中华 Zhōnghuá, "ortanın ihtişamı". Daha edebî ve törensel bir addır; Çin Halk Cumhuriyeti'nin resmî adında yer alır: 中华人民共和国 Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó.
  • 华 huá, çoğu zaman denizaşırı Çinliler (华人 huárén) ya da genel olarak Çin kültürü için kullanılır.

"Ülke" için gündelik sözcük 国家 guójiā'dır: 国 guó (ülke, devlet) ile 家 jiā (aile, ocak) sözcüklerinden oluşur ⟶ sözcüğü sözcüğüne "devlet-aile". Bu bir rastlantı değildir: ülke, ailenin bir uzantısı olarak düşünülür. Ona da aynı bağlılık gösterilir.

Ulus ile aile arasındaki bu bağ, birçok Çinlinin ülkesine duyduğu bağlılığı aydınlatır. Çin'de bulunan her Batılının er ya da geç duyduğu bir soruyu da aydınlatır:

Merak ve gurur karışımı bu soru durmadan sorulur. Bir Batılıyı şaşırtır: Paris'te bir Çinli turiste yaklaşıp Fransa'yı sevip sevmediğini sormak pek akla gelmez. Çin'de ise bu davranış son derece doğaldır. Sizi büyük ailenin içine alırlar ve orada kendinizi iyi hissetmenizi umarlar. Türkiye'de yaşayan bir yabancı için bu soru hiç şaşırtıcı değildir: "Türkiye'yi sevdiniz mi?" sorusu da aynı merak ve gurur karışımıyla, durmadan sorulur.

2. Çin dilinin farklı adları

Dilin de birden çok adı vardır ve fark yalnızca sözcük meselesi değildir: ülkenin dil tarihini anlatır.

Terimin tarihsel bir kapsamı vardır. Binlerce yıl boyunca Çin, büyük bir dil çeşitliliğine sahip bir ülke oldu: bir bölgeden ötekine, birbirini anlamayan diller konuşuluyordu ve bugün de konuşuluyor (Kantonca, Wu, Min, Hakka…). Ama hepsinin ortak bir şeyi vardı: ortak yazı dili, yani 文言 wényán, klasik Çince.

Klasik dil olan 文言 tamamen yazılı bir dildi: yönetim, edebiyat, felsefe, resmî yazışmalar. Kantonlu bir bilgin ile Pekinli bir bilgin konuşarak anlaşamazdı, ama hiç zorlanmadan yazışırdı. Çin'in kültürel birliğini yüzyıllar boyunca ayakta tutan işte bu ortak yazı dilidir. Bunu hatırlatmayı hep yararlı bulurum: Avrupa ulusal dillere bölünürken, Çin yazı sayesinde bir arada kaldı.

中文 bu yüzden Çin'in tamamının dilini, sözlü farklılıkların üstünden geçen dili anlatır. Bugün bu sözcük, yazılı ve sözlü olarak Çin dilinin bütününü gösterir.

Ayrıca şunlarla da karşılaşılır:

  • 普通话 Pǔtōnghuà, "ortak dil", yani standart Mandarin. Okulun ve medyanın dilidir; sözlü iletişimi birleştirmek için 20. yüzyılda öne çıkarılmıştır.
  • 汉字 Hànzì, "Hanların karakterleri", yani Çince karakterler.

3. Çincede ülke adları nasıl kurulur?

Ülke adları birer ses aktarımıdır. Özgün ada yakın okunan karakterler seçilir, sonra çoğu zaman yalnızca ilk karakter korunarak kısaltılır ve buna 国 guó (ülke) eklenir.

Bütün ülke adları bu modeli izlemez. Japonya'nın adı şudur: 日本 Rìběn ("güneşin doğduğu yer"); bu ad sesi değil anlamı aktarır. İspanya'nın adı ise şudur: 西班牙 Xībānyá; kısaltmasız tam bir ses aktarımıdır, sonuna şu karakter eklenmez: 国.

Uyruk için ülke adının arkasına 人 rén (kişi) karakteri eklenir:
中国人 Çinli, 法国人 Fransız, 美国人 Amerikalı.
Aynı yöntem Türkiye için de geçerlidir: 土耳其 Tǔ'ěrqí, "Türk" adının ses aktarımıdır; buna 人 rén eklenince 土耳其人 Tǔ'ěrqí rén "Türk" olur.

4. Şu sözcüğün kullanımı: 您 nín

Diyalogda Bai Xue, Li Hoca'ya seslenmek için 您 nín sözcüğünü kullanır: 您是中国人吗？: "Siz Çinli misiniz?"

您 sözcüğü 你 nǐ sözcüğünün saygılı biçimidir. Saygı göstermek için kullanılır:

  • yaşlı kişilere;
  • üstlerine, öğretmen, patron;
  • resmî ortamlarda, resmî görüşme, ticaret, hizmet;
  • tanımadığınız birine, nezaketen.

Karaktere bakın: 您 karakteri, 你 (sen) karakterinin 心 (gönül) üzerine konmasıyla oluşur. Gönülle söylenen bir "sen". Çin dili bu tür imgelerle doludur.