Çince öğrenmek: Çince dilbilgisine giriş

Çince dilbilgisi oldukça basittir: cinsiyet yoktur (eril, dişil), sayı yoktur (tekil, çoğul), çekim yoktur. Kelimeler hiçbir zaman değişmez. Cinsiyetin bulunmaması Türkçe konuşan biri için şaşırtıcı değildir, çünkü Türkçede de yoktur; buna karşılık Türkçenin bütün ekleri Çincede bulunmaz. Bu yüzden kelimelerin yeri son derece önemlidir ve göreceğimiz gibi mantıklı bir düzen izler: belirten her zaman belirtilenden önce gelir, tıpkı Türkçedeki gibi; yüklem ise, Türkçenin tersine, cümlenin sonunda değil, öznenin hemen ardında yer alır. Gerisini bağlam halleder: örneğin tek bir şeyden mi yoksa birçoğundan mı söz edildiğini bağlam belirler.

Mandarin Çincede basit cümle

Mandarin Çincede basit cümle şu kalıba göre kurulur:

Sıfat yüklemi

İlk sürpriz: 好 "iyi olmak, iyi gitmek" demektir ve dilbilgisinde buna sıfat yüklemi adı verilir. "İyi" sıfatı "olmak" fiilini zaten içinde taşır. Bu yüzden Çince bir sıfatın önüne asla yardımcı fiil konmaz. Türkçe konuşanlar için bu tanıdıktır: Türkçede de "İyiyim" denir, araya bir koşaç fiili girmez — bu noktada Türkçe Çincenin tarafındadır.
Bu sıfat yüklemlerinin (iyi olmak, yorgun olmak, memnun olmak…) bir özelliği vardır: olumlu cümlede örtük bir karşılaştırma taşırlar. Nitekim 我好， Wǒ hǎo, bitmiş bir cümle değildir. Şöyle çevrilebilir: "ben iyiyim, ama…" (tamamlamak için örneğin "sen iyi değilsin").

Bu karşılaştırmayı kaldırmak ve cümleyi tamamlamak için şu zarfı eklemek gerekir: 很 hěn.

Demek ki "İyiyim" cümlesi şöyle yazılır: 我很好 Wǒ hěn hǎo.

Peki bunu "İyiyim" diye mi yoksa "Çok iyiyim" diye mi çevirmeli? Yazıda karar vermek imkânsızdır: gerçekten de bir belirsizlik vardır. Konuşmada ise her şey vurguya bağlıdır. Eğer 很 hěn vurgulanmazsa, anlamı "İyiyim" olur.
Dinleyin:   

Eğer 很 hěn vurgulanırsa, anlamı "Çok iyiyim" olur.
Dinleyin:   

Çekim yoktur

Çincede çekim yoktur:
我很好。 Wǒ hěn hǎo. İyiyim.
你很好。 Nǐ hěn hǎo. İyisin.
他很好。 Tā hěn hǎo. O iyi.

Yüklem hiç değişmez. Yalnızca zamir değişir. Türkçede tam tersi olur: zamir çoğu zaman düşer ve değişen şey yükleme eklenen kişi ekidir (iyiyim, iyisin, iyi). Çincede ise yüklem her zaman aynı kalır.

Soru cümlesi

Tam soru, yani evet-hayır sorusu, çok basit biçimde kurulur:

Örnek: 你好吗？ Nǐ hǎo ma? İyi misin?

İki not:

  1. cümle olumlu bir cümle olmadığı için, sıfat yüklemi (好 hǎo, "iyi olmak") artık örtük bir karşılaştırma taşımaz. Bu yüzden 很 hěn eklemeye gerek yoktur. Yine de eklenirse, soru şu anlama gelir: "Çok iyi misin?" 你很好吗？ Nǐ hěn hǎo ma?
  2. Çince soruda özne ile yüklem yer değiştirmez. Sıra özne, yüklem, nesne olarak kalır. Türkçe konuşanlar için bu hiç yabancı değildir: Türkçedeki mı / mi / mu / mü soru eki de tam olarak aynı işi görür — cümlenin sonuna eklenir, olumlu bir cümleyi soruya çevirir ve kelimelerin sırasını hiç değiştirmez. Çince soru ekinin tek farkı, ünlü uyumu olmadığı için tek bir biçiminin bulunmasıdır. Fransızca ya da İngilizce soru sormak için devrik yapıya veya yardımcı fiile başvurmak zorundadır; Türkçe ile Çince buna hiç gerek duymaz. Bu iyi bir haberdir ve bundan sonra karşılaşacağınız bütün sorular için geçerlidir.

Zarf: 也

也 yě "de, da; ayrıca" anlamına gelen bir zarftır. Çincedeki bütün zarflar gibi, yüklemin önüne ya da yüklemden önce gelen öteki zarfların önüne konur. Bu, Çince dilbilgisinin genel bir kuralıdır.

Örnek: 我也很好。 Wǒ yě hěn hǎo. Ben de (çok) iyiyim.

Bu örnekte görüyorsunuz: Türkçede "ben de" demek yeter, yüklem yinelenmez; Çincede ise yüklem mutlaka yinelenir. 我也。 demek mümkün değildir. Neden? Çünkü Çincede bir zarf her zaman bir yüklemle birlikte çalışır.

Son olarak, birkaç zarf art arda geldiğinde 也 her zaman başa geçer:
你很不客气，他也很不客气。 Nǐ hěn bú kèqi, tā yě hěn bú kèqi. Hiç kibar değilsin (kelimesi kelimesine "çok kibar değil"), o da değil.

Küçük bir not: 也不 "de değil" diye çevrilir.