Πολιτισμός 2

Μάθετε κινεζικά: πολιτισμός, ενότητα 2

Ο διάλογος της ενότητας 2 παρουσιάζει τη συνάντηση του κυρίου Λι και της κυρίας Μπάι. Είναι η ευκαιρία να ανακαλύψετε πώς φέρουν τα ονόματά τους οι Κινέζοι, ποιους τίτλους ευγένειας χρησιμοποιούν, και να κατανοήσετε δύο θεμελιώδεις εκφράσεις: 对不起 και 没关系. Πίσω από αυτές τις εκφράσεις κρύβονται δύο σημαντικές έννοιες του κινεζικού πολιτισμού: το πρόσωπο και τα 关系 guānxi (οι σχέσεις).

1. Τα κινεζικά επώνυμα

Στην Κίνα, το επώνυμο 姓 xìng κατέχει κεντρική θέση στην ταυτότητα ενός ατόμου. Σε αντίθεση με τα ελληνικά, όπου λέμε "Κύριος Παπαδόπουλος" (τίτλος + επώνυμο), τα κινεζικά τοποθετούν πάντα το επώνυμο πρώτο: 李先生 Lǐ xiānsheng (Κύριος Λι).

Τα κινεζικά επώνυμα είναι στη μεγάλη πλειονότητά τους μονοσύλλαβα (ένας μόνο χαρακτήρας). Τα πιο συνηθισμένα είναι:

Υπάρχουν ωστόσο μερικά επώνυμα που αποτελούνται από δύο χαρακτήρες (复姓 fùxìng), όπως το 欧阳 Ōuyáng ή το 司马 Sīmǎ, αλλά είναι σπάνια.

Κοιτάξτε τον ίδιο τον χαρακτήρα 姓: αποτελείται από το ριζικό 女 (η γυναίκα) και το 生 (γεννιέμαι), δηλαδή "γεννημένος από τη γυναίκα". Η ετυμολογία παραπέμπει στις αρχαίες κοινωνίες όπου η καταγωγή περνούσε από τη μητέρα. Η Κίνα είναι πατρογραμμική εδώ και χιλιετίες, αλλά η γραφή κράτησε το ίχνος του αντιθέτου. Είναι το είδος του απολιθώματος που μου αρέσει πολύ να δείχνω.

Υπάρχει ένα κλασικό ποίημα που μαθαίνουν όλα τα κινεζόπουλα, το 百家姓 Bǎijiāxìng ("Τα Εκατό Επώνυμα"), που συντέθηκε επί δυναστείας Σονγκ (10ος αιώνας). Καταγράφει πάνω από 500 από τα πιο διαδεδομένα επώνυμα, σε ομοιοκατάληκτους στίχους. Ακόμη και σήμερα, αναφερόμαστε σε αυτό όταν μιλάμε για τα κινεζικά ονόματα.

Σήμερα, ένα πρόσφατο φαινόμενο τραβά την προσοχή: όλο και περισσότεροι γονείς επιλέγουν να μεταβιβάσουν στο παιδί τους το επώνυμο της μητέρας, ή ακόμη και να συνδυάσουν τα δύο επώνυμα. Μέχρι το 1980, το παιδί έπαιρνε σχεδόν πάντα το επώνυμο του πατέρα· έκτοτε, ο νόμος περί γάμου επιτρέπει το ένα ή το άλλο. Με το άνοιγμα σε δεύτερο παιδί (από το 2016), ορισμένες οικογένειες δίνουν το επώνυμο του πατέρα στο μεγαλύτερο παιδί και εκείνο της μητέρας στο μικρότερο. Σύμφωνα με τις εκθέσεις του Υπουργείου Δημόσιας Ασφάλειας (公安部 Gōng'ānbù), περίπου ένα στα δεκατρία νεογέννητα έφερε το επώνυμο της μητέρας του το 2020.

Εμφανίζονται μάλιστα διπλά επώνυμα νέου τύπου (新复姓 xīn fùxìng), που ενώνουν το επώνυμο του πατέρα και εκείνο της μητέρας. Έτσι, ένα παιδί του οποίου ο πατέρας ονομάζεται 周 Zhōu και η μητέρα 朱 Zhū θα μπορεί να ονομαστεί 周朱 Zhōuzhū ή 朱周 Zhūzhōu. Στη Σαγκάη, αυτά τα σύνθετα ονόματα αφορούσαν ήδη το 2,5 % των μωρών το 2018. Προσοχή να μην τα συγχέετε με τα παραδοσιακά 复姓 fùxìng όπως το 欧阳 Ōuyáng, τα οποία κληρονομούνται εδώ και αιώνες.

2. Οι τίτλοι 先生 και 女士

Στον διάλογο, ακούμε 白女士 Bái nǚshì (Κυρία Μπάι) και 李先生 Lǐ xiānsheng (Κύριος Λι). Είναι οι δύο πιο συνηθισμένοι τίτλοι ευγένειας στα σύγχρονα κινεζικά.

先生 xiānsheng σημαίνει κυριολεκτικά "αυτός που γεννήθηκε πριν", δηλαδή αυτός που έχει περισσότερη πείρα. Η λέξη χρησίμευσε για πολύ καιρό για να δηλώσει τον σεβασμό προς τους λόγιους και τους δασκάλους· σήμερα αντιστοιχεί στο δικό μας "Κύριος" σε επίσημο πλαίσιο.

女士 nǚshì σημαίνει κυριολεκτικά "η μορφωμένη γυναίκα", δηλαδή "Κυρία". Είναι ο πιο ουδέτερος και πιο σεβαστικός τίτλος για να απευθυνθεί κανείς σε μια ενήλικη γυναίκα.

Υπάρχουν και άλλοι τίτλοι που θα δούμε στις επόμενες ενότητες: 老师 lǎoshī (καθηγητής) στην ενότητα 3, ή ακόμη 同学 tóngxué (συμμαθητής / μαθητής) που χρησιμεύει επίσης ως τίτλος όταν απευθύνεται κανείς σε έναν σπουδαστή.

3. 对不起 και 没关系: πώς να ζητήσετε συγγνώμη στα κινεζικά

Ο διάλογος περιέχει μια πολύ συνηθισμένη ανταλλαγή:

Αυτές οι δύο εκφράσεις είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή ανταλλαγή ευγένειας. Περιέχουν, μέσα στους ίδιους τους χαρακτήρες τους, δύο θεμελιώδεις έννοιες του κινεζικού πολιτισμού: το πρόσωπο και οι σχέσεις.

3.1 对不起: "το να μην μπορείς να αντικρίσεις"

对不起 αναλύεται ως εξής:

• 对 duì: αντικρίζω, αντιμετωπίζω
• 不起 bùqǐ: δεν μπορώ να ανταποκριθώ (μετά από ένα ρήμα, δηλώνει την αδυναμία εκτέλεσης της ενέργειας)

Η κυριολεκτική σημασία είναι λοιπόν "δεν είμαι ικανός να σας αντικρίσω". Η ιδέα είναι ότι έχει κανείς προκαλέσει μια αδικία και δεν τολμά πια να κοιτάξει τον άλλον στα μάτια. Είναι μια έκφραση που αγγίζει άμεσα την έννοια του προσώπου (面子 miànzi), έναν από τους πυλώνες της κινεζικής κοινωνικής ζωής.

3.2 没关系: "κανένας δεσμός (δεν έχει βλαφτεί)"

没关系 αναλύεται ως εξής:

• 没 méi: δεν έχω (άρνηση του 有)
• 关系 guānxi: σχέση, δεσμός

Κυριολεκτικά: "δεν υπάρχει καμία συνέπεια στη σχέση μας". Απαντώντας 没关系, καθησυχάζει κανείς τον άλλον: το περιστατικό δεν έβλαψε τον δεσμό ανάμεσα στα δύο πρόσωπα. Είναι ένας τρόπος να διατηρηθεί η αρμονία της σχέσης.

4. Η έννοια του προσώπου στην Κίνα: 面子

Το "πρόσωπο" (面子 miànzi) είναι μία από τις πιο σημαντικές έννοιες για να κατανοήσει κανείς την κινεζική κοινωνία. Δηλώνει τη φήμη, την κοινωνική εικόνα και τον σεβασμό που απολαμβάνει ένα άτομο μέσα στο περιβάλλον του.

Στην Κίνα, υπάρχουν στην πραγματικότητα δύο τύποι "προσώπου":

• 面子 miànzi: το κοινωνικό πρόσωπο, που συνδέεται με το στάτους, την επιτυχία και το βλέμμα των άλλων. Το "δίνει" κανείς (给面子 gěi miànzi) ή το "χάνει" (丢面子 diū miànzi).
• 脸 liǎn: το ηθικό πρόσωπο, που συνδέεται με την ακεραιότητα και τον χαρακτήρα. Το χάνει κανείς διαπράττοντας μια επαίσχυντη πράξη (不要脸 búyào liǎn, "χωρίς ντροπή").

Συγκεκριμένα, αυτό επηρεάζει πολλές καθημερινές συμπεριφορές:

• Αποφεύγει κανείς να επικρίνει κάποιον δημόσια, γιατί αυτό θα τον έκανε να χάσει το πρόσωπό του μπροστά στους άλλους.
• Το να προσφέρει κανείς ένα ακριβό δώρο ή να καλέσει κάποιον σε ένα καλό εστιατόριο ισοδυναμεί με το να του "δώσει πρόσωπο".
• Το να αρνηθεί κανείς μια πρόσκληση ή ένα δώρο πολύ ευθέως μπορεί να εκληφθεί ως προσβολή.

5. Τα 关系 guānxi: το δίκτυο σχέσεων

Βρίσκουμε ξανά τη λέξη 关系 guānxi στο 没关系, αλλά αυτός ο όρος έχει πολύ ευρύτερη σημασία στον κινεζικό πολιτισμό. Τα guānxi δηλώνουν το σύνολο των διαπροσωπικών σχέσεων, οικογενειακών, φιλικών, επαγγελματικών, που δομούν την κοινωνική ζωή.

Στην κινεζική κοινωνία, τα guānxi δεν είναι ένα απλό "δίκτυο" με τη δυτική σημασία του όρου. Στηρίζονται σε αρχές αμοιβαιότητας και αμοιβαίας υποχρέωσης: αν κάποιος σας κάνει μια χάρη, είστε ηθικά υποχρεωμένοι να του την ανταποδώσετε κάποια μέρα. Αυτή η λογική διαπερνά τις οικογενειακές σχέσεις, τις εμπορικές συναλλαγές και τις επαγγελματικές σχέσεις.

Τα guānxi δεν είναι ούτε διαφθορά ούτε ευνοιοκρατία, ακόμη κι αν τα όρια δεν είναι πάντα καθαρά και οι ίδιοι οι Κινέζοι το συζητούν μεταξύ τους. Είναι πρώτα απ' όλα ένα σύστημα εμπιστοσύνης κληρονομημένο από την κομφουκιανική σκέψη, όπου το άτομο ορίζεται από τις σχέσεις του με τους άλλους. Το να το κατανοήσει κανείς αυτό, σημαίνει να κατανοήσει γιατί οι Κινέζοι δίνουν τόση σημασία στα κοινά γεύματα, στα δώρα και στον χρόνο που περνούν μαζί προτού μιλήσουν για δουλειές.

6. Μπορεί κανείς να πει ότι δεν είναι καλά στην Κίνα;

Στον διάλογο της ενότητας 2, ο κύριος Λι απαντά με εκπληκτικό τρόπο στην ερώτηση 你好吗？:

Αυτή η απάντηση είναι πολύ ασυνήθιστη στην Κίνα. Στον κινεζικό πολιτισμό, η ερώτηση 你好吗？ είναι πρώτα απ' όλα μια φόρμουλα ευγένειας, όπως ακριβώς το ελληνικό "τι κάνεις;" στο οποίο απαντάμε αυτόματα "καλά". Η αναμενόμενη απάντηση είναι σχεδόν πάντα θετική:

• 我很好。 Wǒ hěn hǎo.: Είμαι καλά.
• 还好。 Hái hǎo.: Καλά.
• 还可以。 Hái kěyǐ.: Πάει καλά.

Το να πει κανείς 我不好 σε κάποιον που γνωρίζει ελάχιστα θα ισοδυναμούσε με το να κάνει τον συνομιλητή να χάσει το πρόσωπό του (που θα ένιωθε αμήχανα μη ξέροντας πώς να αντιδράσει) και να χάσει ο ίδιος το δικό του πρόσωπο (εκθέτοντας μια αδυναμία). Η έννοια του προσώπου που μόλις είδαμε ισχύει λοιπόν και εδώ.

Φυσικά, ανάμεσα σε πολύ στενούς φίλους ή στην οικογένεια, μπορεί κανείς να είναι πιο ειλικρινής για την κατάστασή του. Αλλά σε ένα πλαίσιο πρώτης γνωριμίας όπως αυτό του διαλόγου, μια τέτοια ειλικρίνεια θα εξέπληττε πολύ έναν Κινέζο.

Ο διάλογος παίζει λοιπόν σκόπιμα με τον κανόνα. Αυτό ακριβώς τον κάνει αστείο για έναν Κινέζο.