เรียนภาษาจีน: วัฒนธรรม — บทที่ 4

บทสนทนาของบทที่ 4 แนะนำตัวเลข อายุ และระบบการศึกษา จึงเป็นโอกาสดีที่จะได้รู้ว่าคนจีนพูดถึงอายุกันอย่างไร ระบบการศึกษาจีนเป็นอย่างไร และได้รู้จักลักษณะทางวัฒนธรรมที่น่าประหลาดใจอย่างหนึ่ง คือในประเทศจีน คนเราอาจมีอายุมากกว่าที่นับกันในประเทศไทยหนึ่งปี!

1. ในประเทศจีน แรกเกิดก็มีอายุหนึ่งปีแล้ว

ตามธรรมเนียมจีนมีวิธีนับอายุอยู่สองแบบ:

พูดให้เห็นภาพ ทารกที่เกิดวันที่ 20 มกราคม (ก่อนตรุษจีนพอดี) จะมีอายุ หนึ่งปี ตั้งแต่แรกเกิดตาม 虚岁 xūsuì แล้วกลายเป็น สองปี ในอีกไม่กี่วันต่อมาเมื่อถึงตรุษจีน ทั้งที่จริงแล้วเพิ่งเกิดได้ไม่กี่วันเท่านั้น!

ปัจจุบัน ในเมืองใหญ่และในเรื่องราชการหรือการแพทย์ จะใช้ 周岁 zhōusuì (อายุจริง) แต่ในชีวิตประจำวัน โดยเฉพาะในชนบทหรือในกลุ่มผู้สูงอายุ 虚岁 xūsuì ยังใช้กันทั่วไป ดังนั้นถ้าคนจีนบอกอายุของเขา เขาอาจมีอายุน้อยกว่านั้นหนึ่งถึงสองปีเมื่อนับแบบสากล หากไม่แน่ใจ ถามได้ว่า: 是虚岁还是周岁？ Shì xūsuì háishì zhōusuì? — "นับแบบประเพณีหรือแบบอายุจริง?"

2. ถามอายุในประเทศจีนได้ไหม?

ในโลกตะวันตก การถามอายุอาจถูกมองว่าเสียมารยาท โดยเฉพาะกับผู้ใหญ่ แต่ในประเทศจีนกลับเป็นเรื่องธรรมดามาก อายุเป็นข้อมูลพื้นฐานที่แลกเปลี่ยนกันตั้งแต่พบกันครั้งแรก พอ ๆ กับชื่อหรืออาชีพ เป็นวิธีระบุตำแหน่งของคู่สนทนาและรู้ว่าควรพูดกับเขาอย่างไร ผู้เรียนชาวไทยคุ้นเคยกับเรื่องนี้ดี เพราะภาษาไทยเองก็ต้องรู้อายุก่อนจึงจะเลือกใช้คำว่า พี่ หรือ น้อง ได้

ลำดับอาวุโสตามอายุมีความสำคัญในวัฒนธรรมจีน เพราะเป็นตัวกำหนดระดับความสุภาพและคำเรียกที่ต้องใช้ การรู้ว่าอีกฝ่ายอายุมากกว่าหรือน้อยกว่าตนช่วยให้เลือกใช้ระดับภาษาได้ถูกต้อง

อย่างไรก็ตาม วิธีถามจะต่างกันไปตามอายุที่คาดคะเนของคู่สนทนา:

ในบทสนทนาของบทเรียนนี้ เยว่เยว่ถาม 你多大？ กับอาจารย์ของเธอตรง ๆ ความตรงไปตรงมาแบบนี้เป็นเรื่องปกติของเด็ก แต่แม้แต่ระหว่างผู้ใหญ่ด้วยกัน คำถามนี้ก็ยังเป็นที่ยอมรับได้ในประเทศจีน

3. ระบบการศึกษาในประเทศจีน

บทสนทนาแนะนำระดับการศึกษาของจีนสามระดับ: 小学 xiǎoxué (โรงเรียนประถม) 中学 zhōngxué (ระดับมัธยมศึกษา) และ 大学 dàxué (มหาวิทยาลัย) คำเหล่านี้ประกอบขึ้นอย่างมีเหตุผลมากในภาษาจีน:

ระบบการศึกษาจีนมีโครงสร้างดังนี้:

  • โรงเรียนประถม (小学): 6 ปี ตั้งแต่อายุประมาณ 6 ถึง 12 ปี
  • มัธยมต้น (初中 chūzhōng ตามตัวอักษรแปลว่า "ต้นของกลาง"): 3 ปี ตั้งแต่อายุ 12 ถึง 15 ปี
  • มัธยมปลาย (高中 gāozhōng ตามตัวอักษรแปลว่า "สูงของกลาง"): 3 ปี ตั้งแต่อายุ 15 ถึง 18 ปี
  • มหาวิทยาลัย (大学): โดยทั่วไป 4 ปี

การศึกษาภาคบังคับมี 9 ปี (ประถม 6 ปี + มัธยมต้น 3 ปี) คำว่า 中学 zhōngxué ครอบคลุมทั้งมัธยมต้นและมัธยมปลาย จึงอธิบายได้ว่าทำไมในบทสนทนา อาจารย์หลี่จึงบอกว่าตนเป็นทั้ง 中学老师 zhōngxué lǎoshī และ 大学老师 dàxué lǎoshī

การศึกษามีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในสังคมจีน ครอบครัวทุ่มเทให้กับการเรียนของลูกอย่างมาก และความสำเร็จทางการศึกษาถือเป็นปัจจัยชี้ขาดของความสำเร็จในสังคม การสอบเข้ามหาวิทยาลัยอันเลื่องชื่ออย่าง 高考 gāokǎo จึงเป็นช่วงเวลาสำคัญยิ่งในชีวิตของคนหนุ่มสาวชาวจีน